Του ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΚΤΙΣΤΑΚΗ*
Μπουρπέρι δέ(ν)δρο τσ’ ομορφιάς
ανάσταση μυρίζεις
στολίζεις πέριαυλό ‘κκλησιάς
οντέ ν-α(ν)θοσκορπίζεις
Ο σαμπούκος (Sambucus nigra) αγαπημένο φυτό των Κρητικών, φυτεμένο συνήθως στον πέργιαυλο των εκκλησιών μιας και άνθιζε την περίοδο του Πάσχα. Στο χωριό μας τους Αρμένους Ρεθύμνης έχει δίπλα στο Σωτήρα Χριστό (κήπος Σαουνάτσο) απέναντι από την διακλάδωση Καστέλλου και στο σπίτι μου.
Δυστυχώς ένα πανέμορφο τέτοιο δέντρο που στόλιζε την αυλή του Αγ. Γεωργίου κόπηκε πριν πολλά χρόνια γιατί λέρωνε και φυτεύτηκε στη θέση του μια μουρνιά. Δεν γνωρίζω προσωπικά αν οι παλιοί γνώριζαν τις πολλές φαρμακευτικές ιδιότητες του. Το μπουρμπέρι έχει οδοντωτά και λογχοειδή φύλλα, μικρά λευκοκίτρινα άνθη, τα οποία μάλιστα έχουν έντονη μυρωδιά, και μικρούς καρπούς σκούρου μοβ χρώματος που μοιάζουν με ρώγες. Πολλά μέρη του φυτού χρησιμοποιούνται για φαρμακευτικούς λόγους ο φλοιός, τα φύλλα και τα άνθη του, τα οποία συλλέγονται προς το τέλος της άνοιξης και στις αρχές του καλοκαιριού, καθώς και οι καρποί του, που συλλέγονται τους μήνες Αύγουστο και Σεπτέμβριο. Όπως προανέφερα στην Κρήτη (περιοχή Ρεθύμνου) είναι γνωστό ως βουρβέρι η μπουρμπέρι σε άλλες περιοχές της Ελλάδας είναι γνωστό ως ζαμπούκος, κουφοξυλιά, αφροξυλιά, αφροξυλάνθη.
Σαμπούκος: Διατροφική ανάλυση /145 γρ.
Θρεπτικά Συστατικά Ποσότητα Σ.Η.Π.
Θερμίδες: 106
Υδατάνθρακες 27g 10%
Πρωτεΐνη 1g 2%
Λιπαρά 0.7g 1%
Φυτικές Ίνες 10g 36%
Βιταμίνες
Βιταμίνη C 870IU 17%
Βιταμίνη Α 52.2mg 58%
Βιταμίνη B6 0.334mg 26%
Ριβοφλαβίνη 0.087mg 7%
Νιασίνη 0.725mg 5%
Μέταλλα
Σίδηρο 2.32mg 13%
Aσβέστιο 55.10mg 4%
Μαγνήσιο 7.25mg 2%
Κάλιο 406mg 9%
Χαλκός 0.088mg 10%
Αμινοξέα
Φαινυλαλανίνη και Τυροσίνη 0,132g 8%
Τρυπτοφάνη 0,019g 7%
Μεθειονίνη και Κυστινη 0,020g 2%
Λευκίνη 0,087g 2.35%
Ισολευκίνη 0,039g 3%
Βαλίνη 0,048g 3%
Τα άνθη, τα φύλλα, και ο καρπός είναι πλούσια σε βιταμίνες Α, B, C, ασβέστιο, κάλιο, φώσφορο, αμινοξέα και σε πλήθος φυτοχημικών ουσιών (βετουλίνη, φλαβονοειδή, ανθοκυανίνες, γλυκοσίδια, τανίνες, κουερσετίνη, ρουτίνη και β-καροτίνη). Οι φυτοχημικές αυτές ουσίες βρίσκονται στα άνθη και στον καρπό του και έχουν αντιιική και αντιοξειδωτική δράση. Επίσης, το αιθέριο έλαιο από τα άνθη του περιέχει σημαντική ποσότητα ελεύθερων λιπαρών οξέων, που είναι ιδιαίτερα ευεργετικά για την καρδιαγγειακή υγεία.
Στην αρχαιότητα ήταν γνωστός με το όνομα ακταία. Οι θεραπευτικές του ιδιότητες έγιναν γνωστές από τον Ιπποκράτη, ενώ ο Διοσκουρίδης αναφέρει ότι έφτιαχναν τσάι με τα φύλλα του για την υποχώρηση των φλεμάτων και καταπλάσματα για δερματικές φλεγμονές και εγκαύματα. Όμως, οι αρχαίοι το χρησιμοποιούσαν και για άλλους λόγους: με τους καρπούς του φυτού χρωμάτιζαν υφάσματα και δέρματα ή αρωμάτιζαν το κρασί.
Ανοσοποιητικό: Χάρη στις ανθοκυανίνες που περιέχει, συμβάλλει στην ενίσχυση της άμυνας του οργανισμού. Επιπλέον, εμποδίζει τη δημιουργία ελεύθερων ριζών, οι οποίες μεταξύ άλλων προκαλούν βλάβες στα κύτταρα, συμβάλλοντας έτσι στην πρόληψη χρόνιων παθήσεων.
Αναπνευστικό: Έχει αποχρεμπτικές ιδιότητες και γι’ αυτό χρησιμοποιείται για τη θεραπεία αναπνευστικών παθήσεων, όπως η βρογχίτιδα και το άσθμα.
Καρδιά: Περιορισμένες κλινικές δοκιμές έχουν δείξει ότι ο σαμπούκος μπορεί να συμβάλλει στη μείωση της «κακής» LDL χοληστερίνης και παράλληλα στην αύξηση της «καλής» HDL χοληστερίνης, που είναι ιδιαίτερα ευεργετική για την υγεία της καρδιάς
Δέρμα: Τα φύλλα του έχουν επουλωτικές και μαλακτικές ιδιότητες. Οι κομπρέσες με τσάι σαμπούκου (μπουρμπέρι) ανακουφίζουν από τα ηλιακά εγκαύματα, ενώ θεωρείται ότι βοηθούν και στη θεραπεία του ιού του έρπητα. Οι αλοιφές και το λάδι σαμπούκου χρησιμοποιούνται εξωτερικά σε περιπτώσεις εκχυμώσεων, οιδημάτων, δερματικών ερεθισμών και πληγών.
Μάτια: Το ανθόνερό του είναι κατάλληλο για πλύσεις σε περιπτώσεις επιπεφυκίτιδας.
Κρυολογήματα: Χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων του κρυολογήματος. Ανακουφίζει από τη ρινική συμφόρηση, ρίχνει τον πυρετό και καταπραΰνει τους πονοκεφάλους, τον πονόλαιμο και τον βήχα.
Αποτοξίνωση: Τα φυτοχημικά συστατικά του έχουν καθαρτικές και διουρητικές ιδιότητες, που βοηθούν στην αποβολή τοξινών από το σώμα.
Οι χρήσεις του
Τσάι: Ρίχνουμε μια κουταλιά αποξηραμένα άνθη και φύλλα σε ένα φλιτζάνι βραστό νερό, τα αφήνουμε για 10’ και σουρώνουμε. Πίνουμε 2-3 φορές καθημερινά, για 1 εβδομάδα, για την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων της γρίπης ή για προληπτικούς λόγους.
Λάδι: Σε ένα σκουρόχρωμο μπουκάλι ρίχνουμε οκτώ μέρη ελαίου βάσης (π.χ. αμυγδαλέλαιο), προσθέτουμε δύο μέρη αποξηραμένων ανθέων, κλείνουμε και ανακινούμε καλά. Αφήνουμε το μείγμα για 10-15 ημέρες. Στη συνέχεια το σουρώνουμε. Με το λάδι μπορούμε να κάνουμε εντριβές στους πονεμένους μυς ή επαλείψεις τοπικά σε εγκαύματα και εξανθήματα.
Αν δε το συλλέγουμε μόνοι μας μπουρμπέρι (Σαμπούκο) το βρίσκουμε σε καταστήματα με βιολογικά είδη και σε φαρμακεία. Κυκλοφορεί σε αποξηραμένη μορφή, σκόνη, κάψουλες, βάμμα και χυμό. Στην αγορά των φαρμακευτικών ειδών υπάρχουν και πολλά προϊόντα που έχουν ως βάση τον σαμπούκο, όπως σιρόπια για το συνάχι και παστίλιες για τον λαιμό.
Οι καρποί του, αφού μαγειρευτούν, μπορούν να γίνουν μαρμελάδα, σιρόπι ή γλυκό του κουταλιού. Ταιριάζουν εξαιρετικά με τα βατόμουρα και τα μήλα στις γλυκές πίτες, τα κέικ και τα μπισκότα. Επίσης, χρησιμοποιούνται για τον αρωματισμό ποτών, αλλά και για την παρασκευή λικέρ. Από τα διασημότερα λικέρ, μάλιστα, είναι η ιταλική σαμπούκα. Προσοχή! * Ο φλοιός, τα φύλλα και τα άνθη του είναι ασφαλή για κατανάλωση σε αποξηραμένη μορφή. Αντίθετα, οι καρποί του είναι τοξικοί και μπορεί να προκαλέσουν ναυτία, εμετούς και σοβαρή διάρροια. Γι’ αυτό δεν πρέπει να καταναλώνονται άγουροι και ωμοί, αλλά ώριμοι και βρασμένοι ή ψημένοι.
* Οι εναλλακτικές θεραπείες που προτείνονται δεν υποκαθιστούν οποιαδήποτε φαρμακευτική αγωγή. Καλό είναι πριν τη χρήση του να συμβουλευτούμε τον γιατρό μας.
Παρενέργειες
Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δίνεται στους καρπούς Σαμπούκου καθώς είναι ιδιαίτερα τοξικοί και μπορεί να προκαλέσουν ναυτία, εμετούς και σοβαρή διάρροια. Γι’ αυτό θα πρέπει να καταναλώνονται μόνο ώριμοι και βρασμένοι ή ψημένοι.
Έγκυες και θηλάζουσες γυναίκες, καθώς και άτομα με διαβήτη, αυτοάνοσες παθήσεις (ρευματοειδής αρθρίτιδα και ερυθηματώδης λύκος) ή άτομα που λαμβάνουν διουρητικά και υπακτικά φάρμακα δεν πρέπει να λαμβάνουν συμπλήρωμα Σαμπούκου. Γενικά δεν κάνουμε χρήση προϊόντων δένδρων (καρποί, άνθη, φύλλα, φλοιούς) αν δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια τις δοσολογίες. Διαφορετικά μπορεί να θέσουμε σε κίνδυνο την υγεία μας.
Πηγές: Βικιπαιδεια, mednutrition.gr
* Ο Γιώργης Κτιστάκης (Κτιστογιώργης)
