Κατά την τέταρτη Σταυροφορία και μετά την κατάλυση του Βυζαντινού κράτους (1204), η Κρήτη δόθηκε στον Βονιφάτιο Μομφερατικό, ο οποίος με τη συνθήκη της Ανδριανούπολης την πρόσφερε στους Ενετούς και πήρε απ’ αυτούς κάποια ανταλλάγματα και χίλιες αργυρές μάρκες.
Οι Ενετοί, μετά από τετραετή αγώνα κατά των Γενουατών, έγιναν οριστικά κύριοί της.Εγκαταστάθηκαν μόνιμα στην Κρήτη και με την απαίτηση του Πάπα εξεδίωξαν τον Ορθόδοξο Μητροπολίτη και εγκαθίδρυσαν Λατίνο Αρχιεπίσκοπο στον Χάνδaκα. Το ίδιο έγινε και με τις Επισκοπές του νησιού που διατηρήθηκαν. Στην ορθόδοξη Εκκλησία της Κρήτης, οι μόνοι που απέμειναν ήταν οι πρεσβύτεροι, oι πρωτοπρεσβύτεροι (πρωτοπαπάδες) και οι Ιερομόναχοι στα Μοναστήρια. Ύστερα από πολυετή αγώνα κατά των Ενετών, και μετά την μεταξύ των εμπολέμων συνθήκη του Παλαιοκάστρου (6 Σεπτεμβρίου 1669), το νησί περιήλθε υπό Οθωμανική κυριαρχία. Πρώτο μέλημα του Οικουμενικού Πατριαρχείου ήταν η εγκαθίδρυση στο νησί των Εκκλησιαστικών Αρχών. Πριν περιέλθει ο Χάνδακας στα χέρια των Τούρκων, μερίμνησε και απέστειλε στο νησί ως Μητροπολίτη της τον Νεόφυτο Πατελάρο.
ΑΡΑΒΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΕΝΕΤΟΚΡΑΤΙΑ
Στις αρχές του 9ου αιώνα, η Κρήτη κατακτήθηκε από τους Σαρακηνούς. Την εποχή αυτή το νησί ήταν χριστιανικό και διέθετε 12 επισκοπές. Ωστόσο, η αραβική κατοχή προκάλεσε ένα ρήγμα μεταξύ της Εκκλησίας της Κρήτης και της Κωνσταντινούπολης, όπου είχε υπαχθεί η Αρχιεπισκοπή μετά την περίοδο της εικονομαχίας. Μέχρι τότε υπαγόταν στη Ρώμη. Τότε, να θυμίσουμε, δεν είχε επέλθει το σχίσμα μεταξύ Ορθοδοξίας και Καθολικισμού. Η τάξη αποκαταστάθηκε μετα από την ανάκτηση της Κρήτης από τον
Νικηφόρο Φωκά το 961.
Τότε έγινε η μεταφορά της έδρας του Αρχιεπισκόπου Κρήτης στον Χάνδακα και δημιουργήθηκε ο μητροπολιτικός ναός του Αγίου Τίτου, στον οποίο μεταφέρθηκαν σημαντικά χριστιανικά κειμήλια. Η Εκκλησία της Κρήτης, πάντα υπό τη σκέπη του Πατριαρχείου, συνέχιζε να αναπτύσσεται τα επόμενα χρόνια.
Το 1204, με την πρώτη άλωση της Κωνσταντινουπόλεως, η Κρήτη πέρασε υπό τη διοίκηση της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας. Οι Καθολικοί Ενετοί απομάκρυναν τους επικεφαλής της Ορθόδοξης Εκκλησίας και εγκατέστησαν Λατίνο Αρχιεπίσκοπο και Επισκόπους. Με τη στήριξη των Ενετών, η Ουνία εμφανίστηκε και αναπτύχθηκε στο νησί και έγινε μια σημαντική προσπάθεια για εκκαθολικισμό των Κρητικών, η οποία όμως δεν καρποφόρησε.
Η ενετοκρατία ήταν η πιό μεγάλη δοκιμασία για την ελληνορθόδοξη Εκκλησία της Κρήτης, Η οποία, ωστόσο, αποκαταστάθηκε εν πολλοίς με τον επόμενο κατακτητή του ελλαδικού χώρου, τους Οθωμανούς. Με την πτώση του Χάνδακα από τους νέους κατακτητές το 1669, έρχεται το τέλος της λατινικής Εκκλησίας και της Ουνίας στην Κρήτη. Κατά την Τουρκοκρατία το νησί πέρασε ξανά στο Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, ωστόσο, η χριστιανική λατρεία δεν ήταν απρόσκοπτη, καθώς οι Οθωμανοί είχαν δώσει άδεια μόνο για μια
εκκλησία να λειτουργεί στο Ηράκλειο, αυτή του Αγ. Ματθαίου.
ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ
Στην απογραφή του 1881 είχαν καταμετρηθεί 49 μοναστήρια στην Κρήτη, από τα οποία τα 3 ήταν γυναικεία και τα 46 ανδρικά. Από αυτά τα 5 ανήκαν σε ιερά ιδρύματα εκτός του νησιού, όπως η Αγία Τριάδα στο δήμο Περιβολίων Κυδωνίας, ο Άγιος Ματθαίος, στην πόλη του Ηρακλείου, οι Άγιοι Απόστολοι στο δήμο Σκινιά Μονοφατσίου και Ρίζου και η Σπηλιώτισσα στο δήμο Αγίων Παρασκευών Πεδιάδος που υπάγονταν στο όρος Σινά, και η Αγία Μονή στο δήμο Περιβολίων Κυδωνίας, στο Άγιο Όρος. Αυτά τα μοναστήρια διοικούνταν από Οικονόμους που αποστέλλονταν από τα ιερά καθιδρύματα που υπάγονταν. Οπότε οι εγχώριες ανδρικές μονές που υπήρχαν στο νησί ήταν συνολικά 41.
Από αυτές, Σταυροπηγιακές είναι οι εξής 16: Το Γουβερνέτο, η Αγία Τριάδα, η Χρυσοπηγή και η Κυρία Γωνιά στο τμήμα Χανίων, ο Πρέβελης στο τμήμα Σφακίων, τα Ρούστικά, τα Μυριοκέφαλα, το Αρκάδι, του Χαλεβή, το Αρσάνι, ο Βόσακος και η Χαλέπα στο τμήμα Ρεθύμνης, η Οδηγήτρια και η Καρδιώτισσα στο τμήμα Ηρακλείου και το Τοπλού με το Παπλινού στο τμήμα Λασηθίου. Τα υπόλοιπα δε 25 μοναστήρια είναι ενοριακά, όπως η
Χρυσοσκαλίτισσα στο τμήμα Χανίων, οι Ασώματοι, ο Άγιος Παντελεήμονας, του Μπαλή και το Δισκούρι στο τμήμα Ρεθύμνης, οι Απεζανές, ο Επανωσήφης, ο Γοργολαήνης, η Ιερουσαλήμ, τα Σαββαθιανά, η Αγκάραθος, η Ανώπολις, στο τμήμα Ηρακλείου, και η Φανερωμένη, η Εξακουστή, ο Άγιος Γεώργιος ο Βραχασιώτης, τα
Περάμπελα, ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, η Κεράμου, των Δωριών, η Καρδαμούτσα, το Αρέτι, τα Κρεμαστά, η Κρουσταλένια, η Ζωοδόχος Πηγή, η Βιδιανού και Καψά στο τμήμα Λασηθίου. Αναφέρονται επίσης και οι εξής διαλυμένες, τα εισοδήματα των οποίων καρπούνται τα σχολεία των οικείων τμημάτων:
Του Βροντησίου, του Βαρσαμονέρου, της Αγίας Παρασκευής, του Εσταυρωμένου και η Κυρία Ελεούσα στο τμήμα Ηρακλείου, η Θυμνιανή στο τμήμα Σφακίων και ο Αρμός στο τμήμα Λασηθίου. Όλα τα παραπάνω μοναστήρια διέπονται από ειδικό κανονισμό που ψηφίστηκε στη Συνέλευση που συγκλήθηκε στο Ηράκλειο τον Οκτώβριο 1870 υπό του Μητροπολίτη Καλύμνου Μελετίου. Με αυτόν τα μοναστήρια της Κρήτης ετέθηκαν υπό την εποπτεία των οικείων Κεντρικών Δημογεροντιών. Το περίσσευμα των εισοδημάτων τους
αφιερώθηκε στη δημόσια εκπαίδευση.
Ο πληθυσμός των μονών της Κρήτης κατα την απογραφή του 1881 ανερχόταν σε 420 μοναχούς, άνδρες και γυναίκες, και το κοσμικό προσωπικό σε 474, συνολικά 804 άτομα. Ο αριθμός αυτός είναι κατά πολύ μικρότερος από αυτό των βυζαντινών και ενετικών χρόνων, ο οποίος υπολογιζόταν σε χιλιάδες.
Ο Tournefort κατά το 1700 αναφέρει για τη μονή Αρκαδίου 300 περίπου καλόγηρους. Ο Σταυράκης αναφέρει ότι η ελλάτωση βαίνει αυξάνουσα, διότι « πλήν του ότι εξέλιπον σήμερον οι λόγοι ων ένεκα συνέρρεε τοσούτο πλήθος εις τας μονάς, ελήφθησαν και τινα μέτρα μετά την εφαρμογήν του Κανονισμού προς περιστολήν της
αδικαιολογήτου αυξήσεως του προσωπικού αυτών».
Κατά το σύστημα του Κανονισμού που αναφέρθηκε παραπάνω, τα εκτός των περιοχών των μονών κείμενα κτήματα, τα λεγόμενα Μετόχια, εκμισθώνονταν με δημόσιο πλειστηριασμό. Έτσι, το προιόν της εκμίσθωσης των Μετοχίων αποτελούσε περίσσευμα το οποίο πήγαινε στην απόσβεση χρεών των μονών και στη συντήρηση των σχολείων στα οικεία τμήματα.
Συνολικά, τα μισθώματα των Μετοχίων, από τις μονές όλου του νησιού ανερχόταν σε ένα εκατομμύριο γρόσια, ή 250.000 φράγκα ετησίως, δηλαδή το ποσό αυτό ήταν το ετήσιο καθαρό περίσσευμα.
Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ-ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
Από την ίδρυση της Εκκλησίας της Κρήτης, η πορεία της διαφοροποιήθηκε από εκείνη της Εκκλησίας της Ελλάδος.
Διατήρησε διά μέσου των αιώνων την ιδιαιτερότητά της και σήμερα είναι επίσημα «ημιαυτόνομος, έχουσα την κανονικήν εξάρτησιν αυτής εκ του Οικουμενικού Πατριαρχείου». Η Ορθοδοξία στην Κρήτη έχει εξαιρετικά πλούσια και δημιουργική ιστορία. Ζωντανός μάρτυρας αυτής της ιστορίας είναι σήμερα τα δεκάδες μοναστήρια, που είναι διάσπαρτα σε όλο το νησί. Η ιστορία της ορθόδοξης εκκλησίας στην Κρήτη ανάγεται ήδη στα πρώτα χριστιανικά χρόνια, καθώς η Κρήτη είχε την τύχη να γίνει πεδίο δράσης των αποστόλων που διέδωσαν τον χριστιανισμό στον ρωμαικό κόσμο.
Ο Απόστολος Παύλος στην Τρίτη περιοδεία του, έθεσε τις βάσεις για τη διάδοση του χριστιανισμού στην Κρήτη. Ο Απόστολος Τίτος, μαθητής του Παύλου, ανέλαβε να θεμελιώσει και να στεριώσει την Εκκλησία
της Κρήτης και έγινε ο πρώτος Επίσκοπος Κρήτης. Αργότερα η Εκκλησία της Κρήτης απέκτησε Αρχιεπίσκοπο και το νησί έγινε μια από τις 12 έδρες αρχιεπισκόπου του Ιλλυρικού (Βαλκανικής). Στους πρώτους αιώνες της χριστιανικής Κρήτης, η έδρα της Αρχιεπισκοπής ήταν η Γόρτυνα. Στη Γόρτυνα βρισκόταν ο αρχαίος ναός, πιθανότατα του 6 ου αιώνα, του Αποστόλου Τίτου, που ήταν περίφημο προσκήνυμα στην Ανατολική Μεσόγειο για αιώνες.
ΠΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΑΝ ΟΙ ΠΕΡΙΟΥΣΙΕΣ ΤΩΝ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΩΝ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΕΒΕΛΗ
Κατά την ενετοκρατία η ιδιοκτησία της μονής Πρέβελη περιοριζόταν στα γύρω χωράφια που του χάρισαν οι ιδρυτές του. Μετά την κατάκτηση του Ρεθύμνου από τους Οθωμανούς η μονή καταστράφηκε. Πολλά κτήματα αφιερώθηκαν στο μοναστήρι για να μη δημευθούν. Έτσι, ολόκληρα λιόφυτα, περιβόλια, χειμαδιά, περιήλθαν στην κυριότητά του.
Σ’ αυτή την κίνηση προηγήθηκαν όσοι δεν είχαν παιδιά. Άλλοι αφιέρωσαν κάποια κτήματα σαν τάσσιμο στον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο. Αλλά και λόγοι πατριωτικοί και φιλανθρωπικοί υποστήριζαν τη νοοτροπία αυτών των αφιερώσεων.
Τα περιουσιακά στοιχεία της μονής: Η Περιοχή, το Νιό χωριό, το Μετόχι Λευκογείων, το Μετόχι Ασωμάτου,
το Μετόχι Μύρθιου, το Μετόχι Σελλιών, το Μετόχι Κεραμές, το Μετόχι Ροδακίνου, το Μετόχι Αληθινής, το Μετόχι Κοξαρές, Παραγωγή γεωργικών προιόντων: Σε χρονιές βεντέμας το μοναστήρι παρήγαγε μέχρι και 150.000 οκάδες λάδι, χωρίς να υπολογιστεί και αυτό που εισέπραττε από αλεστικά δικαιώματα από ελαιοτριβεία του των μετοχίων, όπου άλεθε και ξένων ελαιόκαρπο. Χαρούπι, παραγωγή κατά μέσο όρο 100.000 οκάδες. Σιτηρά, όσπρια, δημητριακά, κατά μέσο όρο 70.000 οκάδες το χρόνο, που διέθετε για τις ανάγκες του μοναστηριού. Τα εσπεριδοειδή ανέρχονταν σε 3.000 οκάδες το χρόνο, κατά μέσο όρο.
Η μονή Πρέβελη διατηρούσε 500 κυψέλες και παρήγε μέλι μέχρι 3.000 οκάδες το έτος, και κερί μέχρι 250 οκάδες. Επίσης διέτρεφε μεταξοσκώληκες από τις μουριές του Νιού Χωριού και παρήγε μετάξι κατα μέσο όρο 50 οκάδες το χρόνο. Aκόμη το μοναστήρι είχε εισοδήματα και από κτηνοτροφία, από αιγοπρόβατα, μοσχάρια κ.α.
Γινόταν επίσης συλλογή αλατιού από φυσικές αλυκες. Επίσης παράγονταν είδη αγγειοπλαστικής, καθώς επίσης υπήρχε υδροκίνητος αλευρόμυλος και ελαιοτριβείο που κινούνταν με τα νερά του Μεγάλου Ποταμού.
Η ΔΙΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑΣ ΤΟΥ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΟΎ
Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Μικρασιατική Καταστροφή, απολύθηκε από τις τάξεις του στρατού ένας μεγάλος αριθμός εφέδρων πολεμιστών, που με την επιστροφή στην πατρίδα προέβαλαν αξιώσεις για να τύχουν από το κράτος κάποιας αποκατάστασης. Στην Κρήτη, η σχετική επιδίωξη στράφηκε προς τις μοναστηριακές περιουσίες. Συστάθηκαν τα Ταμεία Εφέδρων Πολεμιστών. Ο συστατικός Νόμος 3345 του 1925 που ακολούθησε, εδήμευσε υπέρ των Ταμείων αυτών τα τρία πέμπτα της Κρητικής Μοναστηριακής
περιουσίας. Το μοναστήρι του Πρέβελη έχασε τα χειμαδιά του εκτός από ένα, και όλα τα κτήματα των μετοχίων του.
Ο ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΔΙΟΙΚΗΣΕΩΣ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑΚΗΣ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑΣ
Ο Νόμος 4149 του 1961 έδωσε τη χαριστική βολή στα Μοναστήρια της Κρήτης. Αφού τα διαίρεσε σε δύο κατηγορίες, τα διαλυόμενα και τα μη διαλυόμενα, έδωσε ανεξέλεγκτα δικαιώματα στους Οργανισμούς
Διοικήσεως Μοναστηριακής περιουσίας, ουσιαστικά στους επισκόπους υπό την προεδρεία και επιρροή των οποίων διατελούσαν οι Οργανισμοί:
α)Να ρευστοποιήσουν ολόκληρες τις περιουσίες των διαλυομένων Μοναστηριών.
β) Στα μη διαλυόμενα, ο Οργανισμός, με δική του απόφαση, θα άφηνε όσα ακίνητα έκρινε ο ίδιος πως θα αρκούσαν για τη συντήρησή των. Από τις προσόδους των όμως, τα 30% θα καταβάλλονταν στους Οργανισμούς.
γ) Η εποπτεία της διαχείρισης των περιουσιών που είχαν απομείνει στα διατηρούμενα Μοναστήρια, περιέρχονταν αποκλειστικά στους Οργανισμούς.
δ) Οι ηγούμενοι των μοναστηριών και οι αναπληρωτές θα διορίζονταν από τους οικείους Επισκόπους.
Έτσι, τα μοναστήρια ερημώθηκαν, καθώς οι περιουσίες των ρευστοποιήθηκαν. Το Αρκάδι απέφυγε αυτή την καταστροφική περιπέτεια με μεταγενέστερο Νόμο, τον 4589/1966. Το Μοναστήρι του Πρέβελη έπαθε όμως νέα αφαίμαξη, και μάλιστα οδυνηρή, αφού έχασε πολλές προσοδοφόρες εκτάσεις. Από την άλλοτε τεράστια περιουσία του Μοναστηριού, στην κυριότητά του παραμένουν:
– Περίπου 3.000 ελαιόδεντρα.
– Περίπου 300 διάφορα δέντρα.
– Χειμαδιά περί τα 500 στρέμματα.
– Αιγοπρόβατα περί τα 300.
Μέρος από τη συντήρησή του προέρχεται από τα εισοδήματα της περιουσίας που του έχει απομείνει.(Μιχ. Μ. Ππαδάκις).
ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΩΝ ΚΑΙ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ
Στην εισήγησή της με τίτλο «Τα Μοναστήρια στην Κρήτη μετά την Οθωμανική κατάκτηση», η Αγγελική Βλαχοπούλου θέτει ζητήματα σχετικά με τον σύγχρονο προβληματισμό γύρω από τη θέση των Κρητικών μοναστηριών, με αφορμή ένα αυτόγραφο έγγραφο του Νεόφυτου Πατελάρου, (Απρίλιος 1647), που το
υπογράφει ως «βασιλική εξουσία αρχιεπίσκοπος Κρήτης».
Σ ‘αυτό αναφέρει:
Εις το μπουγιουρντή του πολύχρονημένου μου αυθεντός μεγάλου Βεζήρη Χουσείν πασά, όπου δίδει το μοναστήριον του αγίου ηλιού όπου είναι εις τα ρούστικα με όλα του τα δικαιώματα του πανοσιωτάτου ηγουμένου κυρ Κοσμά Βλαστού, δίδω το αυτόν μοναστήριον και εγώ με την εξουσίαν όπου ο άνωθέν μου αυθέντης μου έδωκε, του άνωθεν ηγουμένου κυρ κοσμά βλαστού, ώστε έχειν αυτό και εξουσιάζειν παρ’ ουδενός εναντιούμενος, εν βάρει αργίας και αφορισμού αλύτου του από Θεού Παντοκράτορος. Ρεθύμνη αχμζ απριλίου κβ.
Σ’ αυτό το έγγραφο ο Νεόφυτος Πατελάρος συντάσσει αυτό το παραχωρητήριο «βασιλική εξουσία αρχιεπίσκοπος», που σημαίνει ότι είχε διοριστεί στη θέση αυτή από τη σουλτανική εξουσία, που αναγνωρίζει στο πρόσωπο του Μεγάλου Βεζύρη Χουσείν πασά, και ενεργεί με την εξουσία που ο ίδιος του είχε δώσει.
Ο Βλαστός δεν ήταν ο πρώτος ούτε ο μόνος ορθόδοξος μοναχός που «προσκύνησε» τους Οθωμανούς, προκειμένου να εξασφαλίσει την επιβίωση του μοναστηριού του. Ο Μπουνιαλής αναφέρει για τον ηγούμενο της Μονής Αρκαδίου Συμεών Χαλκιόπουλο ότι: Ελόγιασε να πα να προσκυνήσει, και να κάνει καπίτολα για το
μοναστήρι.
Μια αίτηση των μοναχών της Μονής Βωσάκου, για να προστατεύονται από παράνομες επεμβάσεις και
καταπιέσεις,ύστερα από μια διαταγή του Μεγάλου Βεζύρη Αχμέτ Κιοπρουλού (1669) αναφέρει: Εμείς έχομε διακόψει κάθε σχέση με τους ανθρώπους, απέχουμε από βιοποριστικές ενασχολήσεις και μόνον προσευχόμαστε. Έχομε επίσης συμμορφωθεί με τη διαταγή που δόθηκε στα μοναστήρια επ’ ευκαιρία της εκστρατείας και μεταφέραμε στο αυτοκρατορικό στρατόπεδο όλα τα χρειώδη. Επιπλέον, δεν είμαστε εγγεγραμμένοι στα βιβλία ως ραγιάδες ανήκοντες σε άλλον, ούτε είμαστε μεταξύ των ραγιάδων εκείνων που πρέπει να πληρώνουν χαράτζι, ούτε και στα βιβλία χαρατζιού και σπέντζας είμαστε γραμμένοι.
Στο κείμενο φαίνεται ότι και οι μοναχοί της Μονής Βωσάκου είχαν ήδη κάνει «καπίτολα» για το μοναστήρι τους, μια συμφωνία δηλαδή αναγνώρισης της οθωμανικής εξουσίας, την οποία τηρούσαν. Τα ανταλλάγματα αφορούσαν στην εγγύηση της ζωής και της περιουσίας τους, στην ελεύθερη άσκηση της λατρείας τους, καθώς και σε ιδιαίτερο φορολογικό καθεστώς. Κατα τη διάρκεια των πολεμικών επιχειρήσεων, υπήρξαν και μοναχοί που επέλεξαν να δώσουν μάχη ενάντια στον κατακτητή, καθώς και αυτοί που εγκατέλειψαν τις μονές και τις γαίες τους, προκειμένου να αποφύγουν τις άμεσες συνέπειες της οθωμανικής προέλασης. Βέβαια, με την άλωση του Χάνδακα, τέθηκε τέλος στο καθεστώς μεμονομένων συμφωνιών με τα μοναστήρια. Η απογραφή ανέδειξε τη μοναστηριακή περιουσία ως σημαντική πηγή εσόδων, η οποία και φορολογήθηκε με το συνολικό κατ’ αποκοπήν ποσό(maktu) των 508.229 άσπρων, ύψος ανάλογο των εσόδων που απέφερε μια ολόκληρη επαρχία του νησιού.
ΠΗΓΕΣ
Τιμόθεου Βενέρη, «Νεόφυτος Πατελάρος, ο πρώτος Μητροπολίτης της Κρήτης μετά την κατάκτησιν αυτής υπό των Τούρκων, Επετηρίς της Εταιρείας Κρητικών Σπουδών, τ. Α’, 1938
Μιχ. Μ. Παπαδάκι, Το μοναστήρι του Πρέβελη στην Κρήτη, Αθήνα 1978
Αγγελική Βλαχοπούλου, Τα Μοναστήρια στην Κρήτη μετα την Οθωμανική κατάκτηση, 1647-1672, Πεπραγμένα Θ’ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, Ελούντα, 1-6 Οκτωβρίου 2001
Νίκου Ψιλάκη, Μοναστήρια και Ερημητήρια της Κρήτης, Ηράκλειο 1992-93
Ν. Σταυράκη, Στατιστική του πληθυσμού της Κρήτης, Αθήνησι, 1890
