Ο σημερινός εορτασμός της Παγκόσμιας Ημέρας Μητρικής Γλώσσας (21 Φεβρουαρίου), σε συνδυασμό με τη συμπλήρωση φέτος 50 Χρόνων από την καθιέρωση της Δημοτικής μας σ’ όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες και στη Δημόσια Διοίκηση ως επίσημης γλώσσας του Ελληνικού Κράτους (με το νόμο 309/1976) δίνουν την αφορμή σε ειδικούς και μη ειδικούς για σκέψεις αναδρομικές και προδρομικές, καλοπροαίρετες ή και κακοπροαίρετες ακόμη.
* * *
Η καθιέρωση της δημοτικής – της κοινής νεοελληνικής ζωντανής γλώσσας – σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης με βάση τη Νεοελληνική Γραμματική του γλωσσολόγου και υπέρμαχου του δημοτικισμού Μανόλη Τριανταφυλλίδη αποτελεί για κάθε καλοπροαίρετο τη σημαντικότερη καινοτομία της Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης του 1976, που φιλοδοξούσε να «λύσει» το γλωσσικό μας πρόβλημα. ένα πρόβλημα με ηλικία δύο χιλιάδων χρόνων, αν πάρομε ως αρχή του τον Αττικισμό στα ύστερα ελληνιστικά χρόνια και ως συνέχεια του το νεοαττικισμό, που μέσα από τις διάφορες μεταμορφώσεις του συντηρήθηκε επί αιώνες από όλους εκείνους που, εγκλωβισμένοι στις αρχαιοκεντρικές εμμονές τους, αρνούνταν πεισματικά να συμμορφωθούν προς την τρέχουσα γλωσσική πραγματικότητα της ελληνικής κοινωνίας.
Ενδεικτικό του πνεύματος των αντιδημοτικιστών τρία μόλις χρόνια πριν από τη Μεταρρύθμιση του 1976 είναι ότι η λεγόμενη «Εταιρεία των Φίλων του Λαού» στο βιβλίο της με τίτλο «Εθνική Γλώσσα» αναρωτιέται: «Οι δημοτικισταί οι οποίοι προτείνουν κατάργησιν της κάθαρευούσης και καθιέρωσιν της δημοτικής εις την εκπαίδευσιν αντιλαμβάνονται το μέγεθος ενός τοιούτου εθνικού εγκλήματος;».1
Αναπόφευκτη είναι, βέβαια, η συνειρμική παραπομπή στο γράμμα και στο πνεύμα ανάλογων «εκτιμήσεων» στις αρχές του 20ου αιώνα (για να περιοριστούμε σ’ αυτόν), όπως η εξής: «Η νεωτέρα γραμματική δεν είναι φάρμακον αλλά δηλητήριον της παιδεύσεως του Έθνους. Ο διδάσκων γραμματικήν της νεωτέρας γλώσσης ποιεί αδίκημα προς το έθνος, όπερ δεν ηδυνήθη να διαπράξη ο στρατηλάτης της Αίγυπτου, ο Ιμπραήμ».2
Ανάλογο είναι και το κατηγορητήριο της περίφημης «Δίκης των τόνων» το 1941 κατά του νεαρού τότε πανεπιστημιακού καθηγητή Iωάννη Θ. Κακριδή, που καταδικάστηκε σε απόλυση «διά αντιεπιστημονικήν και αντεθνικήν προσπάθειαν», όπως χαρακτηρίστηκε η έκδοση δυο εργασιών του σε μονοτονικό σύστημα.3 Τόσο πολύ βάρυνε στη συνείδηση της συντηρητικής διανόησης τις μαύρες μέρες της γερμανοκατοχής η απόσυρση της βαρείας, της περισπωμένης, της δασείας και της ψιλής, που ως περιττά «μπιχλιμπίδια» (κατά το μεγάλο μας γλωσσολόγο Γεώργιο Χατζηδάκη) καταταλαιπώρησαν τόσες γενιές άσκοπα ή και σκόπιμα. (Η γλωσσοεκπαιδευτική ιστορία της χώρας μας τους δύο τελευταίους αιώνες είναι πολύ διαφωτιστική και διδακτική και ως προς το πολιτικό-κοινωνικό πεδίο).
* * *
Είναι αξιομνημόνευτο ότι την ιστορική εισήγηση για τη Μεταρρύθμιση του 1976 την έκανε ο τότε Υπουργός Παιδείας (Κυβέρνηση Ν. Δημοκρατίας-Κων. Καραμανλή) Γεώργιος Ράλλης4, υιοθετώντας θέσεις πολιτικών αντιπάλων του με κύριο εκφραστή τους τον υπέρμαχο του δημοτικισμού, παιδαγωγό και φιλόσοφο Ευάγγελο Παπανούτσο. Επίσης, ότι κύρια μέτρα της Μεταρρύθμισης, εκτός από την καθιέρωση της δημοτικής σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, ήταν η διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών στο γυμνάσιο από μετάφραση και η αύξηση των ωρών διδασκαλίας των νέων Ελληνικών. Ουσιαστικά, δηλαδή, αναβιώνει και ολοκληρώνεται η Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση του 1964 του Γεωργίου Παπανδρέου, που ανακόπηκε από τη Δικτατορία του 1967, της οποίας το πνεύμα συνοψιζόταν στην εξής «Διακήρυξη»: «…Μόνη ιστορικά, γλωσσολογικά, πρακτικά σωστή λύση είναι η καθιέρωση της ζωντανής γλώσσας του Έθνους, της Δημοτικής, σε όλες τις εκδηλώσεις της εθνικής ζωής.. Το γλωσσικό είναι ζήτημα καθαρά εθνικό, άσχετο με πολιτικές επιδιώξεις, και πρέπει λυθεί για να ορθοποδήσει η παιδεία μας και για ν’ αποκτήσει το Έθνος ενιαίο εκφραστικό όργανο. Έτσι μόνο θα προκόψει ο λαός μας μέσα στον ανταγωνισμό ή στην άμιλλα των πολιτισμένων λαών του κόσμου».5
Αυτή η «υιοθεσία» ήταν και το μεγαλύτερο συγκριτικό πλεονέκτημα της Μεταρρύθμισης του ’76, που ρίζωσε επειδή ακριβώς είχε τη συναίνεση και των… θετών και των φυσικών γονέων της, άσχετα αν ελάχιστοι από το… σόι των πρώτων έδειχναν ευνοϊκή διάθεση. Η ουσία στη συγκεκριμένη περίπτωση ήταν ότι μέσα σ’ ένα χρόνο μαθητές και καθηγητές υποδέχονταν εκατό βιβλία στη δημοτική με ένα ενθουσιασμό που προδίκαζε ότι «το ποτάμι δε γύριζε πίσω» πια.
* * *
Πράγματι η Δημοτική είχε κερδίσει τη σημαντικότερη μάχη. Οι αψιμαχίες όμως ανάμεσα στον εκπαιδευτικό δημοτικισμό και στο συντηρητισμό, όπως ήταν άλλωστε αναμενόμενο, συνεχίστηκαν με διάφορες φάσεις, προφάσεις και αντιφάσεις. Παράδειγμα, η αντιπαράθεση γύρω από το μονοτονικό σύστημα, που καθιέρωσε η Πολιτεία με νομοθετική ρύθμιση του 1982 – επί του υπουργού Παιδείας Λευτέρη Βερυβάκη (ΠΑΣΟΚ) και με πρόεδρο της εισηγητικής επιτροπής για το είδος του μονοτονικού τον υπέρμαχο του δημοτικισμού πανεπιστημιακό καθηγητή Εμμανουήλ Κριαρά –, δικαιώνοντας όλους εκείνους που περισσότερο από ενάμιση αιώνα μάχονταν για την τονική απλούστευση της γλώσσας μας.
Εξάλλου, η διαμάχη με επίκεντρο τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών από μετάφραση, που εισήγαγε ο Γ. Ράλλης το 1976, αναζυπυρώνεται το 1985 με αφορμή την άγνοια των λέξεων «αρωγή» και «ευδοκίμηση» του θέματος της έκθεσης των Πανελλαδικών Εξετάσεων από κάποιους υποψήφιους, δυναμώνει το 1986, όταν ο τότε υπουργός Παιδείας Αντώνης Τρίτσης (ΠΑΣΟΚ) σαν άλλος… Ιουλιανός Παραβάτης προτείνει την επαναφορά των αρχαίων ελληνικών από το πρωτότυπο ως «αντίδοτο στη εξιπενία» των νέων και φουντώνει το 1992 με την απόφασή του υπουργού Παιδείας Γεωργίου Σουφλιά (Ν.Δ) να πραγματοποιηθεί η επαναφορά αυτή.
Η λύση των μετριοπαθών να ισχύσει το μέτρο από τη Γ΄ (όχι την Α΄) τάξη Γυμνασίου απορρίφθηκε ως… ανεπαρκής θεραπευτική αγωγή!
Άλλωστε, επί πενήντα ολόκληρα χρόνια ανακυκλώνεται η κλασική πια επιχειρηματολογία για τη «γλωσσική κρίση», κυρίως των νέων, που εντοπίζεται στο φτωχό λεξιλόγιο, την αδυναμία ακριβούς διατύπωσης, την τυποποιημένη και «ξύλινη» έκφραση, τη χρήση «κλειστών» γλωσσικών κωδίκων, την κατάχρηση ξενόφερτων στοιχείων, ή την ασφυκτική συμπίεση της γλώσσας και ιδιαίτερα την πληθώρα συντομογραφιών («αρτικόλεξων»), που αλλοιώνουν τη γλώσσα μας με την ακλισία τους και το άγνωστο συνήθως περιεχόμενο τους.
Πέρα από αυτά, έντονη ανησυχία εκφράζεται για το μέλλον της ελληνικής γλώσσας ως γραφής. Χαρακτηριστικό είναι το «σήμα κινδύνου» που εξέπεμψαν τον περασμένο Απρίλιο (σ.σ. του 2011) με διακήρυξή τους σαράντα Έλληνες. Ακαδημαϊκοί με αφορμή την αντικατάσταση του ελληνικού αλφαβήτου από το λατινικό σε κείμενα που παράγονται από ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Κάποιοι, πάλι, προχωρώντας πιο πέρα επισημαίνουν περισσότερα δείγματα της «Νέας Γλώσσας» του Όργουελ, που συνίσταται στην «παρασημασιολογία» των λέξεων, στην απώλεια δηλαδή της αρχικής σημασίας τους, οπότε καταντούν να σημαίνουν κάτι διαφορετικό.
* * *
Δεν είναι, βέβαια, αβάσιμες οι ανησυχίες για τον κίνδυνο αλλοίωσης και αλλοτρίωσης της γλώσσας μας και επομένως της πολιτισμικής και εθνικής μας ταυτότητας ή ακόμη του τρόπου σκέψης μας, αφού, σύμφωνα με την πλειοψηφία των σύγχρονων γλωσσολόγων «σκεφτόμαστε με τις λέξεις» και μάλιστα της μητρικής μας γλώσσας, που κατανοούμε καλύτερα και ταχύτερα.
Εκείνο που είναι αβάσιμο και άδικο είναι η ενοχοποίηση της ίδιας της Δημοτικής και της Μεταρρύθμισης που την καθιέρωσε ως επίσημη γλώσσα μας το 1976. Να τι απαντά, με δικαιολογημένη αγανάκτηση, ο Γ. Ράλλης είκοσι χρόνια μετά από την ιστορική εκείνη πράξη στην οποία ο ίδιος πρωταγωνίστησε: «Για τη σημερινή γλωσσική κακοδαιμονία δε φταίει, βέβαια, η μεταρρύθμιση του 1976 -όπως άκριτα, προκατειλημμένα και πάντως άδικα- εξακολουθούν να ισχυρίζονται ορισμένοι. Την ευθύνη έχουν οι υπονομευτές και διαστρεβλωτές της γλωσσικής εκείνης καινοτομίας – που την επέβαλε η αδήριτη πραγματικότητα και όχι ο δικός μου «ετσιθελισμός» – καθώς και όσοι αγνοούν ή περιφρονούν τους γραμματικούς και συντακτικούς κανόνες και το πλούσιο λεξιλόγιο της νεοελληνικής μας γλώσσας μιλώντας και γράφοντας «κατά το δοκούν».6
Aς θυμηθούμε ότι Εμμανουήλ. Κριαράς (μέλος της Επιτροπής για τη συντόμευση και προσαρμογή της Γραμματικής Τριανταφυλλίδη του 1941 στην εκπαιδευτική και γλωσσική πραγματικότητα) μίλησε από πολύ νωρίς (1977) για «αθέλητο δούρειο ίππο στους κόλπους της Δημοτικής», υπογραμμίζοντας τους κινδύνους νόθευσης που διέτρεχε η Δημοτική και από τους ίδιους τους δημοτικιστές ακόμη, παλαιούς και νεοφώτιστους, κατά το μεταβατικό στάδιό της μέχρι τη σταθεροποίησή της.7
* * *
Δεν ενοχοποιούνται, πάλι, άδικα και οι παράγοντες που ούτως ή άλλως θα έθιγαν τη γλώσσα μας, όποια κι αν ήταν η μορφή της, όπως ο αστικοποιημένος τρόπος ζωής, που υπονομεύει τη διάθεση και τη δυνατότητα για ουσιαστική επικοινωνία και διάλογο, η τεχνοκρατία και ο οικονομισμός, που μας κάνουν να «σκεφτόμαστε με αριθμούς» ή να μη σκεφτόμαστε, ο «εικονολατρικός» ηλεκτρονικός τύπος που περιθωριοποιεί τον προφορικό ή γραπτό λόγο, η απουσία ισχυρών προτύπων βιβλιοφιλίας και μάλιστα στην οικογένεια, η «πνευματική ηγεσία», που στέκεται μακριά από το λαό και μάλιστα τους νέους μιλώντας μια «άλλη γλώσσα», ο αντιπαραδοσιακός χαρακτήρας της εποχής μας και η ξενομανία, που εκφράζεται με «χίλιες γλώσσες», το εκπαιδευτικό σύστημα, που όλο ρυθμίζεται, αντιμεταρρυθμίζεται και όλο απορρυθμίζεται ή η παγκοσμιοποίηση, που ευνοεί τον πολιτισμικό και ειδικότερα το γλωσσικό ηγεμονισμό.
Πράγματι, για να κοντοσταθούμε στο τελευταίο, ο γλωσσικός ηγεμονισμός, εκμεταλλευόμενος τη νέα τεχνολογία, την ξενομανία και τον εμφύλιο πόλεμο, συχνά κλεφτοπόλεμο, μεταξύ καθαρεύουσας και δημοτικής ή μεταξύ «ορθόδοξων» και «αιρετικών» δημοτικιστών, προώθησε θεαματικά τις θέσεις του. Εύκολα διαπιστώνεται από το πλήθος των αυτούσιων ξένων λέξεων που χρησιμοποιούνται στον καθημερινό μας λόγο. Πολλοί μάλιστα, καθώς βλέπουν το δείκτη ελληνικότητας της γλώσσας μας διαρκώς στο… λίμιτ ντάουν, προβλέπουν ότι σύντομα τα ελληνικά θα είναι απλώς μία διάλεκτος των… ευρωαμερικάνικων!
* * *
Η ανησυχία, όμως, για τη γλώσσα μας, όσο κι αν είναι θεμιτή και αναγκαία, δεν πρέπει να εκτρέπεται σε κινδυνολογία και καταστροφολογία, οδηγώντας έτσι σε υστερίες και υστερήσεις, αλλά να ελέγχεται από ψύχραιμη κριτική.
Σήμερα, μάλιστα, που τα «γλωσσικά φρονήματα» δεν ταυτίζονται οπωσδήποτε με τα πολιτικά και η δημοτική έχει αποβάλει την έπαρση αλλά και την καχυποψία του νικητή, ενώ η καθαρεύουσα δεν είναι «βιο-λογικά» σε θέση για ανταρσία, μπορούμε κάλλιστα να δούμε το θέμα στις πραγματικές διαστάσεις και να αποδεχτούμε τα αυτονόητα:
Η γλώσσα, λοιπόν, ως δυναμικό και όχι στατικό κοινωνικό φαινόμενο είναι φυσικό να ακολουθεί τους νόμους της εξέλιξης και τους ρυθμούς και τις ιδιαιτερότητες της κοινωνικής ομάδας που τη χρησιμοποιεί. Επομένως, κάθε ταύτιση της εξέλιξης της γλώσσας μας με κρίση είναι άκριτη και ισοπεδωτική. Μόνο οι νεκρές γλώσσες δεν εξελίσσονται. Δεν έπαθε τίποτε η γλώσσα μας από την τονική και ορθογραφική απλούστευσή της. Ούτε νοθεύεται, όταν, στην προσπάθειά της να ανταποκριθεί αποδοτικότερα στον επικοινωνιακό της ρόλο σε χώρους (πχ. η Επιστήμη) πέρα από εκείνους που είχε εξοικειωθεί (πχ. η Λογοτεχνία), ανακαλεί λέξεις από τη διαχρονική πορεία της, προσαρμόζοντας τις στο σύγχρονο τυπικό της.
Η σωστή χρήση της Δημοτικής προϋποθέτει σωστή διδασκαλία και επίπονη άσκηση. Ο διακεκριμένος γλωσσολόγος Γεώργιος. Μπαμπινιώτης επισημαίνει: «Η κατάχτηση της γλώσσας είναι έργο ζωής, αρχίζει με τις πρώτες λεξούλες του παιδιού και συνεχίζεται επίπονα σε όλα τα στάδια και χρόνια της ζωής του ανθρώπου. Γι’ αυτό και κανένας – με πρώτον τον γράφοντα – δεν μπορεί να καυχηθεί πως κατέχει σε τέλειο βαθμό τη γλώσσα…8 (Η επίκληση στην αυθεντία είναι συχνά αναγκαία και για τα αυτονόητα).
Οι νέοι, εξάλλου, που λόγω της φύσης διεκδικούν μια αυτόνομη παρουσία στην κοινωνία, είναι φυσικό να διαμορφώνουν το «δικό τους» γλωσσικό κώδικα και, αξιοποιώντας τη μεγαλύτερη ελευθερία που τους δίνεται σήμερα, να εξωτερικεύουν τη δική τους ταυτότητα και ως προς τη γλώσσα, όπως και ως προς κάθε άλλο εξωγλωσσικό στοιχείο (εμφάνιση, τρόπος ψυχαγωγίας κ.ά.). Πρόκειται απλώς για λέξεις του συρμού, που δεν πρέπει να παρασύρουν τους μεγάλους να τα… «παίρνουν στο κρανίο» και να διασύρουν τη νεολαία. Άλλωστε, έχουν να κάνουν με συγκεκριμένες επικοινωνιακές στιγμές των νέων, που στην πλειοψηφία τους γράφουν και μιλούν καλύτερα από τους νέους παλαιότερων εποχών, όσο κι αν η προκατάληψη δεν ευνοεί τέτοιες παραδοχές.
Το πρόβλημα, πάλι, με τις ξένες λέξεις δημιουργείται από τη στιγμή που αυτές «εισβάλλουν» ανεξέλεγκτα και επιβάλλουν την παρουσία τους χωρίς να μεταβάλλονται τυπικά και φωνητικά, προκειμένου να πολιτογραφηθούν ως ελληνικές, ώστε να μη προσβάλλουν το γλωσσικό αίσθημα του Νεοέλληνα. Εννοείται όμως, ότι η «πολιτογράφηση» αυτή πρέπει να γίνεται με φειδώ και περίσκεψη, γιατί και η πληθώρα λέξεων με ξένη βάση αποτελεί κατάλληλο προγεφύρωμα για την «απόβαση» των αυτούσιων ξένων λέξεων, που συχνά διευκολύνεται και από τη διαρθρωτική παρέμβαση της επιδεικτικής και δηκτικής γλωσσομάθειας.
Μέσα, βέβαια, στη σύγχρονη πραγματικότητα, ευρωπαϊκή ή παγκόσμια, δεν υπάρχει περιθώριο για ψευτοδιλήμματα, όπως «ελληνική γλώσσα ή γλωσσομάθεια;». Έχει γίνει πια κοινή συνείδηση ότι η μητρική γλώσσα και η καλή γνώση τουλάχιστον μιας ξένης γλώσσας είναι αναγκαίοι όροι επιβίωσης και προόδου και ότι ο γλωσσικός αναλφαβητισμός δεν περιλαμβάνει πια μόνο την ελλιπή γνώση της αλλά και την έλλειψη της δεύτερης. Όμως, όπως επισημαίνει ο ΜανόληςΤριανταφυλλίδης, «το ζήτημα είναι πότε, και ως ποιο σημείο θα επιδιώξει κανείς αυτό… Γιατί όσο απαιτητική και αν είναι η ανάγκη των ξένων γλωσσών για μικρούς λαούς, έχομε από το άλλο μέρος το ζήτημα: ως ποιο σημείο μπορούμε να πραγματώσουμε αυτό χωρίς ζημία μας…».9
Επίσης, όσο κι αν η Ευρώπη θεωρεί την πολυγλωσσία αναπαλλοτρίωτη περιουσία της, προστατεύοντας τη μάλιστα συνταγματικά, το μέλλον της ελληνικής γλώσσας βρίσκεται στη γλωσσική πολιτική της σύγχρονης Ελλάδας και στη στάση του κάθε πολίτη χωριστά, που συνίστανται στην αμυντική αυτοπροστασία απέναντι στην όποια περιθωριοποίηση και αλλοτρίωση της ομιλούμενης γλώσσας μας αλλά και στην «επί-θετική» προβολή της αξίας της. Και ασφαλώς η «γλώσσα της κρίσης» με τις ακατάπαυστες κλαψωδίες της για την «κρίση της γλώσσας» κάθε άλλο παρά βοηθά προς αυτή την κατεύθυνση.
Η γλώσσα μας, γενικά, δεν έχει να φοβηθεί τίποτε, αν αποφεύγει τις ακρότητες, όπως η ξενομανία και η ξενοφοβία, η προοδοπληξία και ο αντιπροοδευτισμός, η άκριτη νεολατρία και η στείρα προγονολατρία, ο τοπικισμός-εθνικισμός και ο «άτοπος» διεθνισμός, ο λαϊκισμός και η αντιλαϊκότητα, ο εγωκεντρισμός και η μαζοποίηση…
*ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ (με τις αναγκαίες χρονολογικές προσαρμογές) του δημοσιεύματός μου «Η κρίση της γλώσσας και η γλώσσα της κρίσης» στις εφημερίδες Ελευθερία, 27.10.2001 και Κρητική Επιθεώρηση, 27.10.2001 και το Περιοδ. Συνδέσμου Φιλολόγων Ρεθύμνου ΑΝΑΖΗΤΗΣΕΙΣ, Τ. 9-2003.
Παραπομπές-Σημειώσεις
1. Εταιρεία των Φίλων του Λαού: Εθνική Γλώσσα, Αθήνα 1973, σελ. 137
2. Ο.Ε.Σ.Β. Νεοελληνική Γραμματική (Προλεγ. Μ.Τριανταφυλλίδη), 1941, σελ. 16τ΄
3. Α. Λαμπράκη – Παγανού: Ο Ι.Θ. Κακριδής και η Δίκη των Τόνων, ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ,
φ.40 1992, σελ. 11
4. «Το «ήθος Ράλλη» εκδηλώθηκε και μέσα από ένα λεκτικό επεισόδιο. Κατά τη διάρκεια προεκλογικής ομιλίας του το 1981 στο Ηράκλειο, όταν οι οπαδοί του κόμματός του (Νέας Δημοκρατίας) αποδοκίμασαν με τη μακρόσυρτη γηπεδική κραυγή «Ουουουουου!» τον πολιτικό τους αντίπαλο Ανδρέα Παπανδρέου, εκείνος αποδοκίμασε αμέσως την αποδοκιμασία αυτή με ένα αυστηρό: «Σταματήστε! Δεν θέλω ου!». Αυτό το «Δεν θέλω ου», αν και επρόκειτο για ασύνηθες μάθημα πολιτικής ευπρέπειας (έστω με «άκομψο» λεκτικά τρόπο), το πήραν οι κωμωδιογράφοι, οι γελοιογράφοι, οι χρονογράφοι, οι αρθρογράφοι και οι τηλεχαβαλέδες της εποχής και επιδόθηκαν σε ένα ξέφρενο… ράλι διακωμώδησης του αξιοπρεπούς πολιτικού. Οι περισσότεροι κώλυσαν στο σημαίνον ως λεκτική αδυναμία και προσπέρασαν το δυναμικό σημαινόμενο, που αναφερόταν στο μη ευτελισμό του πολιτικού αντιπάλου και κατ’ επέκταση της Δημοκρατίας. Γι’ αυτό και έμεινε αναφομοίωτο το μάθημα, όπως επιβεβαίωσε η πολιτική πρακτική πολύ συχνά στα χρόνια που πέρασαν. Μακάρι έστω και τώρα, που ο Γ. Ράλλης είναι πια μακαρίτης, να δικαιωθεί το σημαινόμενο της περίφημης φράσης του και να πάψει να αποτελεί ζητούμενο». (Γ. Φρυγανάκης, «Ήθος Ράλλη», Ρέθεμνος, 18.3.2006)
5. Ε. Παπανούτσου Η Διακήρυξη, περιοδ. Νέα Οικονομία, Τ. 1, 1964, σελ. 9
6. Το Βήμα, 5.5.1996 7. Ο.Π., 24.8.1977 8. Ο.Π. 29.7.2001
9. Μ. Τριανταφυλλίδη, Οι ξένες γλώσσες και η αγωγή, ΑΠΑΝΤΑ, Θεσ/νίκη, 1965, σελ. 411
* Ο Γιώργος Φρυγανάκης είναι φιλόλογος – συγγραφέας
