Και μια «αγράμματη» διανοούμενη από το Σπήλι
Θέλω να πάω παρακάτω το νοσταλγικό μας οδοιπορικό στο Ρέθυμνο που δεν υπάρχει πια, αλλά στο γύρισμα της σελίδας, θυμάμαι και κάτι άλλο, που δεν μπορώ να αγνοήσω.
Στο κεφάλαιο «Γυναίκα του Ρεθύμνου» πρόσεξα κάποιος μορφές που αντιμετώπισαν και θύελλες προκειμένου να μείνουν σταθερές στις αξίες και στις επιλογές τους.
Παράδειγμα η Ευφημία Μανουηλίδου που γεννήθηκε στη Ραιδεστό της Ανατολικής Θράκης το 1892. Η μεγάλη οικονομική επιφάνεια των γονέων της επέτρεπε να μεγαλώνει όπως κάθε αρχοντοπούλα.
Σπούδασε στην Κωνσταντινούπολη, στη Γαλλική Σχολή Καλογραιών «St Joseph de l’ Apparition» κι έζησε στο Μπατούμ του Καυκάσου, όπου τα αδέλφια της είχαν ναυτιλιακή εταιρεία και ορυχεία. Ο μεγάλος της αδελφός Εμμανουήλ ήταν πρόξενος της Ελλάδας στο Μπατούμ.
Μετά το 1918 γύρισε στη Ραιδεστό, όπου και συνάντησε τον άνδρα τη ζωής της. Ήταν ο Γεώργιος Ι. Στραπατσάκης.
Αυτός γεννήθηκε το 1884 στην δική μας Αργυρούπολη. Είχε εκπαιδευτεί στην Ιταλική Σχολή Χωροφυλακής Χανίων όπου είχε καταταγεί το 1900 σε ηλικία 16 ετών. Έλαβε μέρος στους αγώνες Ηπείρου και Μακεδονίας και ήταν από τους πρώτους αξιωματικούς που μπήκαν στην Θεσσαλονίκη. Ακολουθώντας το Βενιζέλο στην πορεία του προς Κωνσταντινούπολη γνώρισε στη Ραιδεστό την Ευφημία. Ο έρωτάς τους ήταν αμοιβαίος και κεραυνοβόλος, αλλά δοκιμάστηκε αρκετά.
Ήταν δύσκολες εποχές. Οι κοινωνικές διακρίσεις στο έπακρον και τα πολιτικά πάθη καθόριζαν τις τύχες των ανθρώπων.
Ο Γεώργιος φανατικός Βενιζελικός βίωσε όλες τις συνέπειες της αφοσίωσής του στον Εθνάρχη. Από κοντά η αρχοντοπούλα και κυρά της καρδιάς του, που δεν παραπονέθηκε ποτέ για τις ταλαιπωρίες τους.
Μετά από πολλές περιπέτειες παντρεύτηκαν το 1921 στη Λαμία όπου είχε εξοριστεί ο Γεώργιος ως Βενιζελικός, μέλος της Εθνικής Αμύνης. Ένα χρόνο μετά η Ευφημία έφερε στον κόσμο το πρώτο της παιδί. Ήταν η Ελενίτσα μετέπειτα Πετρακάκη. Λίγο αργότερα ο Γεώργιος διορίστηκε αστυνομικός διοικητής στην Ερμούπολη Σύρου. Εκεί γεννήθηκε το 1925 η Ιωάννα της, μετέπειτα σύζυγος του Θεμιστοκλή Βαλαρή, μια από τις δυναμικότερες γυναίκες του Ρεθύμνου, πρόεδρος επί σειρά ετών του Λυκείου Ελληνίδων.
Στη συνέχεια ο Γεώργιος και η Ευφημία βρέθηκαν στην Αθήνα για ένα διάστημα και μετά ήρθε το πλήρωμα του χρόνου να εγκατασταθούν μόνιμα στο Ρέθυμνο, όπου ο Στραπατσάκης ανέλαβε τη διεύθυνση ναυτικού πρακτορείου.
Το ζευγάρι που πέρασε τόσες ταλαιπωρίες δεν άφησε ποτέ τις δυσκολίες να επηρεάσουν τη σχέση τους. Ο Γεώργιος και η Ευφημία έζησαν μέχρι το τέλος της ζωής τους ευτυχισμένοι και μόνο ο θάνατος κατάφερε να τους χωρίσει. Εκείνος έφυγε πρώτος το 1958 και η Ευφημία πήγε να τον συναντήσει το 1972 ζώντας μέχρι τότε με τη θύμησή του.
Η κ. Ιωάννα της καρδιάς μας
Όπως προαναφέραμε κόρη του ζεύγους Στραπατσάκη ήταν και η Ιωάννα μια γυναίκα που μένει στη μνήμη μας με τα πιο φωτεινά χρώματα.
Ενώ αποτελούσε μια γνήσια έκφραση της ήρεμης δύναμης,μπορούσε να επιβάλει το σεβασμό με ένα και μόνο βλέμμα. Η ψυχή της ακτινοβολούσε στη ματιά αυτή.
Σε ηλικία που οι συνομήλικές της ακολουθούσαν απλά τη μοίρα κάθε κοπέλας, η αξέχαστη συμπολίτισσα έδειχνε μεγάλη έφεση στη γνώση με άριστη επίδοση στα μαθήματα και ζηλευτή γλωσσομάθεια, αφού μιλούσε εξαιρετικά Αγγλικά, Γαλλικά και Γερμανικά.
Ο πόλεμος δεν της επέτρεψε να ακολουθήσει ανώτερες σπουδές. Εργαζόταν στην Τράπεζα της Ελλάδος, προνόμιο σπάνιο για τις κοπέλες της εποχές όταν ήρθε η ώρα η καλή να της θυμίσει τον μεγάλο προορισμό κάθε γυναίκας.
Η διαφορά ηλικίας, προσόν για τα ζευγάρια της εποχής, δεν υποβάθμιζε ούτε στιγμή τη μεγάλη της τύχη να ενώσει τη ζωή της με τον περιζήτητο από τις καλές οικογένειες της εποχής Θεμιστοκλή Βαλαρή.
Όμορφος, πλούσιος, μορφωμένος, με καλλιτεχνικές κλήσεις, ο άνδρας αυτός ήταν στα όνειρα κάθε μητέρας που ήθελε να καλοπαντρέψει την κόρη της.
Η Ιωάννα, όταν της ζητήθηκε να αφήσει τη θέση της στην Τράπεζα, δεν έφερε καμιά αντίρρηση. Είχε διδαχθεί από νωρίς τις αξίες της οικογενειακής ζωής.
Αφοσιώθηκε στην οικογένεια και στην ανατροφή τριών πανέμορφων και ταλαντούχων παιδιών που απέκτησε. Ο Θεμιστοκλής, με την ιδιοσυγκρασία του ανθρώπου που διακατέχεται από τη φλόγα για δημιουργία, δεν άργησε να αντιμετωπίζει τη σκληρή όψη της ζωής.
Η δεκαετία του ’60 ήταν από τις πιο δύσκολες στο Ρέθυμνο που βίωνε την απόλυτη μιζέρια. Κι όμως υπήρξαν άνθρωποι όπως ο Θεμιστοκλής και η Ιωάννα Βαλαρή, που αγαπώντας με πάθος τον τόπο τους προσπαθούσαν να ανοίξουν δρόμους ανάπτυξης και προκοπής.
Μετά από μερικές άκαρπες επιχειρηματικές προσπάθειες που στοίχισαν και σε δοκιμασία αντοχής στο ζευγάρι, δημιουργήθηκε η σκέψη να αποκτήσουν ένα ξενοδοχείο που θα ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις των καιρών. Εκείνη την εποχή υπήρχε μόνο το «ΞΕΝΙΑ». Γιατί να μην υπάρχει και μια ιδιωτική πρωτοβουλία αξιώσεων; Έτσι έγινε το ιστορικό ξενοδοχείο Βαλαρή με τις υπερσύγχρονες υποδομές, όπως το τηλεφωνικό κέντρο κάτι άγνωστο για τις περισσότερες περιοχές.
Το όνειρο ζωής του Θεμιστοκλή και της Ιωάννας έγινε πραγματικότητα τον Ιούνιο του 1967.
Η συνεργασία με το τουριστικό γραφείο «Ρασιδάκη» του Ηρακλείου, δείγμα κι αυτό της πάγιας τακτικής της Ιωάννας να δημιουργεί σταθερές βάσεις σε κάθε της πρωτοβουλία, έφερε το πρώτο γκρουπ Δανών στην πόλη μας. Και από την προφορική διαφήμιση άρχισε να αχνοφέγγει το ελπιδοφόρο μέλλον του τόπου στον τουρισμό.
Αυτά που δεν γράφουν τα βιογραφικά κανενός άκουσα από τα χείλη της μεγάλης δημοσιογράφου και αξέχαστης φίλης Μαρίας Ρεζάν που ήθελε πάντα να μένει στο ξενοδοχείο Βαλαρή.
Έτυχε να τη συναντήσω εκεί και ώρα που έπαιρνε το πρωινό της. Κι ομολογώ ότι εντυπωσιάστηκα από τα καλούδια. Ήταν κι αυτό από τις επαγγελματικές αρχές του ζευγαριού να προβάλλεται και από τις παροχές του ξενοδοχείου η παραδοσιακή γεύση και να αναδεικνύεται η παραδοσιακή φιλοξενία.
Η θητεία της Ιωάννας Βαλαρή στο Λύκειο Ελληνίδων έγραψε νέες σημαντικές σελίδες δράσης στην πορεία του ιστορικού σωματείου.
Για πρώτη φορά συλλογικός φορέας έπαιρνε θέση σε καυτά ζητήματα του τόπου, όπως η ιερή υπόθεση του Πανεπιστημίου κι αντιμετωπιζόταν με σεβασμό και εκτίμηση.
Και η Πρόεδρος όμως ποτέ δεν έδωσε αφορμή για αρνητικό σχολιασμό. Κι ας γινόταν κάποτε κάποτε καυστική όταν οι περιστάσεις το απαιτούσαν.
Λάτρης της γλώσσας η αξέχαστη συμπολίτισσα, τόλμησε να δημιουργήσει τμήματα αρχαίων ελληνικών και ήταν μάλιστα από τις πρώτες που δήλωσε συμμετοχή.
Επίσης η λειτουργία των σχολών γονέων ήταν από τις μεγάλες προσφορές του Λυκείου στον τόπο. Και τι να πούμε για την αναβίωση πανάρχαιων εθίμων που άφησαν εποχή.
Ήταν όμως και ΑΝΘΡΩΠΟΣ η Ιωάννα Βαλαρή. Μια αγκαλιά ανοιχτή. Μια μελίρρυτη παρηγοριά για κάθε πονεμένο. Κληροδότησε πολλές από τις αρετές αυτές στα παιδιά της και κυρίως στη Φέφη της. Μια χαρισματική και πολυτάλαντη κοπέλα που έχει αναδειχθεί ως μια από τις σημαντικότερες δυνάμεις στο πολιτιστικό γίγνεσθαι του τόπου. Ήταν η γυναίκα που έκλεινε τον ορισμό της πρεπιάς σε όλο της το μεγαλείο.
Μια τραγική μορφή
Κάποιες άλλες γυναίκες πέρασαν τη ζωή τους στο περιθώριο αλλά χωρίς να πάψουν να είναι σημαντικές στο συνάνθρωπο. Μια από αυτές ήταν και η Αμαλία Λαρίου με το το τραγικό τέλος.
Η είδηση του θανάτου της στα «ψιλά» της εφημερίδας ανέφερε για μια 77χρονη που η σορός της εντοπίστηκε στη θαλάσσια περιοχή στον Άγιο Σπυρίδωνα.
Η νεκροψία απέδειξε ότι επρόκειτο για πνιγμό. Η εγκληματική ενέργεια αποκλείστηκε και ο φάκελλος καταχωρήθηκε ως αυτοκτονία.
Και διάφορες μαρτυρίες οδηγούσαν στο συμπέρασμα αυτό καθώς η τραγική γυναίκα είχε θεαθεί την παραμονή του θανάτου της να περιφέρεται απελπισμένη στην περιοχή αυτή γιατί δεν είχε λίγη φροντίδα από πουθενά.
Θα μπορούσε να περάσει το γεγονός στη λήθη της καθημερινότητας αν έλειπε ένα δημοσίευμα του Γιάννη Κυριακάκη που ανέφερε τη Λαρίου ως μια σημαντική αγωνίστρια μια γυναίκα δοτική και γεμάτη θάρρος που είχε ανοικτό το σπίτι της για κάθε κυνηγημένο αγωνιστή.
Η ίδια μπορούσε να στερηθεί και το ψωμί προκειμένου να μην φύγει νηστικός από το σπίτι της κανένας αντάρτης. Και ενώ ο κίνδυνος να συλληφθεί ήταν πάντα ορατός εκείνη ποτέ δεν δείλιασε.
Μεγάλες μορφές της Αντίστασης φιλοξενήθηκαν στο φτωχικό της. Βρέθηκε όμως στα γεράματα μόνη και αβοήθητη Φαίνεται πως τη λύγισε η κακουχία και πήρε την τραγική απόφαση να βάλει τέλος στη ζωή της
Η Γερόντισσα Πανσέμνη
Πνευματική μητέρα, θεοφώτιστη καλλιτέχνης η γερόντισσα Πανσέμνη ήταν αγαπητή στους πάντες.
Γεννήθηκε στις Μέλαμπες και από τα τρυφερά της χρόνια την έθελγε ο μοναχισμός. Και τύχη αγαθή έφερε στο δρόμο της τον π. Νέστορα Βασσάλο. Ήταν μόλις 16 χρόνων όταν βρέθηκε στην Ιερά Μονή του Σωτήρος Χριστού. Ήταν Μάιος του 1943 όταν το Ρέθυμνο στέναζε ακόμα στο ναζιστικό ζυγό. Εκεί και η μοναχή μητέρα της Μακαρία η οποία μόναζε ήδη από το 1938.
Επί μακαριστού Τίτου ενθρονίστηκε ως Ηγουμένη στις 6 Αυγούστου 1970.
Μέχρι τις 26 Μαρτίου 2022 που ανταποκρίθηκε στο κάλεσμα του Κυρίου υπήρξε υπόδειγμα μοναχής, ενώ διακρίθηκε και στην αγιογραφία.
Μια «αγράμματη» διανοούμενη
Η Ειρήνη Στεφανή Βασιλάκη από το Σπήλι ήταν μια απλή γυναίκα του χωριού χωρίς ιδιαίτερες περγαμηνές βίου.
Κι όμως η «Ριρίκα» όπως τη φώναζαν ήταν ο αντιπροσωπευτικός τύπος της διανοούμενης χωρίς να έχει κάνει τις σπουδές που λαχταρούσε.
Αυτή η απλή μικροκαμωμένη γυναίκα ακτινοβολούσε μια δυναμική προσωπικότητα, με σπινθηροβόλο πνεύμα, με βαθειά φιλοσοφημένη σκέψη, με μια ακατάβλητη ζωτικότητα και στωική θεώρηση της ζωής.
«Αγράμματη» – δεν είχε πάει ούτε μέχρι την Τρίτη τάξη Δημοτικού – είχε αποστηθίσει την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, τον Ερωτόκριτο τους Μύθους του Αισώπου (!) και εχειρίζετο την ελληνική γλώσσα καλλίτερα από πολλούς διανοουμένους. Και προκαλούσε τον θαυμασμό όχι μόνο με τις γνώσεις της (ιστορικές, γεωγραφικές κ.λπ.) αλλά και με την βαθειά φιλοσοφική θεώρηση των πραγμάτων που εξέπλησσε όσους την γνώριζαν – και δεν ήταν λίγοι, ούτε άσημοι.
Ίσως σε άλλο τόπο και άλλο χρόνο και με διαφορετικές συνθήκες μια γυναίκα των ικανοτήτων και δυνατοτήτων της Ειρήνης Βασιλάκη να αναδεικνύετο σε μια μεγάλη μορφή της Επιστήμης ή των Γραμμάτων. Όμως έμεινε μια φτωχή, ταπεινή γυναίκα. Κάτι που ικανοποιούσε και την ίδια, που σ’ όλη την ζωή της έδειχνε μια βαθειά περιφρόνηση σ’ ό,τι έχομε μάθει να λέμε «βελτίωση των συνθηκών ζωής».
Γνωρίζοντας από τα παιδικά χρόνια της την φτώχεια και την ορφάνια, έμαθε να δουλεύει σκληρά, να στηρίζεται μόνο στον προσωπικό της μόχθο.
Η τύχη την ευνόησε να συνδέσει την ζωή της με τον Στεφανή Βασιλάκη τον παλιό γνωστό λυράρη και μυλωνά του Σπηλίου, και να αποκτήσει οικογένεια στην οποία αφοσιώθηκε, και την οποία με την δική της δυναμική πάντοτε φυσιογνωμία κατεύθυνε.
Στον μύλο, στο χωράφι, στο σπίτι, στον αργαλειό η ακατάβλητη Ριρίκα μοχθούσε μέχρι τα γεράματα της, πάντοτε με το χαμόγελο, πάντοτε με το φιλοσοφημένο χιούμορ, για να προσφέρει, για να μη γίνει βάρος σε κανένα.
Και ο χρόνος σεβάσθηκε αυτό το σπάνιο πνεύμα της αξέχαστης Ριρίκας το οποίο διατηρούσε μέχρι την τελευταία στιγμή της ζωής της και ο χάρος ήλθε προχθές να την πάρει ήσυχα, μέσα από την αγκαλιά των παιδιών και των εγγονιών της, στο μεγάλο ταξίδι όπου η ψυχή της περίμενε να συναντήσει τον αγαπημένο της Στεφανή.
Δανειστήκαμε τα στοιχεία από νεκρολογία της στην Κρητική Επιθεώρηση (Ιανουάριο 1980) που δεν φέρει υπογραφή.
Όλγα Δαλέντζα
Η σπουδαία ηθοποιός Όλγα Δαλέντζα μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον πνευματικό και καλλιτεχνικό που επηρέασε όπως ήταν φυσικό τις επιλογές της.
Κόρη του μεγάλου συγγραφέα Γιάννη Δαλέντζα και της εξαίρετης εικαστικού Νέλλης Δαλέντζα η Όλγα ακολούθησε την οδό της δημιουργίας. Επέλεξε την υποκριτική και οι πρώτες διακρίσεις που έλαβε δικαίωσαν την επιλογή της αυτή. Έτσι το 1965 τελείωσε τη δραματική σχολή του Πέλου Κατσέλη κι έκτοτε μόνο επιτυχίες σημείωνε στο ενεργητικό της. Μόνο ένα διάστημα διέκοψε, όσο χρειάστηκε για να πάρει το πτυχίο και της Παντείου.
Από την πρώτη στιγμή που πάτησε το πόδι της στο θεατρικό σανίδι, η Όλγα Δαλέντζα, έγινε βασικό στέλεχος θιάσων βετεράνων ηθοποιών. Συγκεκριμένο το 1966 παίζει στο θίασο νέων του παιδικού επιμορφωτικού Θεάτρου Αθηνών.
Τον ίδιο χρόνο εμφανίστηκε το Καλοκαίρι στο «Ορβο» με τον θίασο των Ενωμένων Καλλιτεχνών. Το 1968 δίπλα στον Μίμη Φωτόπουλο το 1968 και το 1970 έπαιξε με τον θίασο Αυλαία Τέχνης, «Γιάννας Βαλέντη – Στ. Στρατηγού, Δημήτρη Κων/νιδη». Το 1972 την χειροκροτήσαμε δίπλα στους Δημήτρη Μυράτ και Βούλα Ζουμπουλάκη. Το 1973 παίρνει μέρος με το εθνικό θέατρο στο Φεστιβάλ Επιδαύρου τα χρόνια από το 1973 μέχρι 1975 συνεχίζει πάλι στον θίασο Μυράτ Ζουμπουλάκη, το 1976 παίρνει μέρος στο Φεστιβάλ Αθηνών και από τον ίδιο χρόνο μέχρι και το 1978 παίζει στον θίασο Μυλωνά – Βασιλάκου.
Το 1980 έρχεται και πάλι στο προσκήνιο με τη μεγάλη θεατρική επιτυχία «Ντόλλυ», του Θόρτον Γουάιλντερ, πλάι στην Έλλη Λαμπέτη και Δημήτρη Παπαμιχαήλ. Είχε ερμηνεύσει ιδανικά τον ρόλο της μισόκουφης Γερτρούδης τόσο που ο κριτικός Μπάμπης Κλάρας της έγραψε στη «Βραδυνή» μια εξαιρετική κριτική.
Επίσης η Όλγα είχε διδάξει στη σχολή Θεάτρου του Δημήτρη Κωνσταντινίδη ορθοφωνία, απαγγελία, ενώ έλαβε μέρος σε πολλές εκπομπές ραδιοφώνου και τηλεοράσεως με μοναδική επιτυχία πάντα. Υπήρξε συνδημιουργός του θιάσου «Νέα Πορεία» του Γιώργου Χαραλαμπίδη και ενεργό μέλος του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών.
Είχε έντονη κωμική φλέβα σε συνδυασμό με ένα εκρηκτικό ταπεραμέντο, που την έκαναν ακαταμάχητη. Διακρίθηκε σε πολλούς ρόλους. Ήταν η χαρακτηριστική νταντά του Γιάννη Μπέζου στη σειρά «Άκρως οικογενειακόν», αλλά και η γλυκύτατη Δροσούλα στο σίριαλ «Ήρθε κι έδεσε» που αγαπήθηκε ιδιαίτερα.
Θαύμαζε πολύ τον πατέρα της που ήταν το ιερό της πρότυπο. Αλλά συμπαραστάθηκε σαν άξια κόρη στη μητέρα της.
Από τους ανθρώπους που στάθηκαν πάντα με αφοσίωση δίπλα της ήταν ο πρόεδρος του ΣΕΟ, Σπύρος Μπιμπίλας. Ένιωθε οικείο πρόσωπο την Όλγα γιατί τον είχε στηρίξει στα πρώτα του καλλιτεχνικά βήματα.
Τα τελευταία χρόνια η σπουδαία αυτή καρατερίστα, άρχισε να αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα υγείας με μεγάλη αξιοπρέπεια, καθώς η φιλοσοφία της – κληροδότημα του πατέρα – δεν της επέτρεπε συμβιβασμούς, έστω κι αν θα της απέφεραν μια άνετη οικονομικά ζωή.
Λίγο πριν το ξέσπασμα της πανδημίας κατάφερε ο Σπύρος Μπιμπίλας να την πείσει να μείνει στο Γηροκομείο Πειραιά. Εκεί τουλάχιστον θα ήταν εξασφαλισμένη η περιποίηση που είχε τόσο ανάγκη, καθώς έχανε σιγά-σιγά την όρασή της. Η Όλγα δεν άργησε να προσαρμοστεί στη νέα της κατάσταση. Είχε αναπτύξει σχέσεις και με τους άλλους φιλοξενούμενους και όπως πάντα έδινε την εντύπωση πως δεν την απασχολεί κανένας και τίποτα. Ένοιωθε αυτάρκης από αγάπη, από συντροφιά, από εκτίμηση και σεβασμό. Έτσι τη βρήκε ο θάνατος.
Με την Όλγα Δαλέντζα έκλεισε ένα κεφάλαιο της οικογενείας που άφησε εποχή στις Τέχνες και τα Γράμματα.
