«Το διαδίκτυο εξελίσσεται σε υποκατάστατο κοινωνικοποίησης για τα παιδιά», τονίζει ο καθηγητής
Αναζητώντας τα όρια ανάμεσα στη θετική και αρνητική επίδραση για την ανάπτυξη των παιδιών που ενέχει η πρώιμη και συνεχής έκθεσή τους πλέον στον κόσμο των ψηφιακών μέσων, ο καθηγητής Κλινικής Ψυχολογίας Ηλ. Κουρκούτας επισημαίνει πως καθοριστικό ρόλο σε αυτό διαδραματίζουν τα ερεθίσματα που λαμβάνει το παιδί από το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον του
Η χρήση κινητών, υπολογιστών, τάμπλετ και άλλων ψηφιακών μέσων από παιδιά όλο και μικρότερης ηλικίας εδώ και αρκετά χρόνια αποτελεί πλέον κανονικότητα. Η αλληλεπίδραση με τις οθόνες για τα παιδιά αυτά είτε πρόκειται για έφηβους, είτε παιδιά δημοτικού είτε ακόμη και παιδιά προσχολικής ηλικίας, 5 και 6 ετών, είναι κομμάτι πια της καθημερινότητάς τους και μάλιστα με γονική συναίνεση στις περισσότερες των περιπτώσεων.
Από τη χρήση του διαδικτύου για εκπαιδευτικούς λόγους, μέχρι την πλοήγηση στο ψηφιακό κόσμο για ψυχαγωγικούς σκοπούς όπως την ενασχόληση με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, την επικοινωνία με φίλους και γνωστούς, την προβολή βίντεο και την παρακολούθηση ταινιών και σειρών, ακόμη και το λεγόμενο «gaming» (ηλεκτρονικά παιχνίδια), τα ψηφιακά μέσα καταλήγουν συχνά να γίνονται όχι απλώς χρήσιμα εργαλεία εκπαιδευτικού χαρακτήρα και υγιούς ψυχαγωγίας, αντιθέτως έχουν εξελιχτεί σε μια μορφή μικρής ή μεγάλης κατά περιπτώσεις εξάρτησης.
Η πρόωρη και διαρκής αυτή «υπερέκθεση» των παιδιών στα ψηφιακά μέσα, σε καθοριστικές μάλιστα ηλικίες για τη διαμόρφωση της προσωπικότητάς τους και την ανάπτυξη των μηχανισμών λειτουργίας τους, δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για το τι επιπτώσεις μπορεί να έχει τελικά στη συνολική ανάπτυξή τους από κοινωνική σκοπιά έως τη διαμόρφωση της ταυτότητάς τους και τη σχέση τους εν τέλει με τον ίδιο τους τον εαυτό και τους άλλους.
Μιλώντας στα «Ρ.Ν.» ο Ηλίας Κουρκούτας, καθηγητής Κλινικής Ψυχολογίας – παιδικών και εφηβικών διαταραχών/ΕΕΑ, διευθυντής εργαστηρίου Ψυχολογίας και διευθυντής διατμηματικού Μεταπτυχιακού προγράμματος Ε.Α. ΠΤΔΕ ΠΚ και συντονιστής κλάδου Κλινικής Ψυχολογίας της ΕΛΨΕ, εξηγεί πως αν και το ζήτημα του μακροπρόθεσμου αποτυπώματος που μπορεί να αφήσει στο παιδί αυτή η πρόωρη, χρόνια και συνεχής έκθεση στα ψηφιακά μέσα, δεν έχει μελετηθεί ακόμα επαρκώς με διαχρονικά και συστηματικά ερευνητικά δεδομένα καθότι απαιτούνται ακριβώς μελέτες σε βάθος χρόνου και με μεγάλο δείγμα, οι παρατηρήσεις τις επιστημονικής κοινότητας κάνουν λόγο σίγουρα για σημαντικές επιπτώσεις που εγείρουν ανησυχίες.
«Πολλοί επιστήμονες υποστηρίζουν πως αναπτύσσεται ένας μονοδιάστατος τρόπος λειτουργίας του εγκεφάλου, όπου ενεργοποιούνται κυρίως ορισμένες περιοχές εις βάρος άλλων. Αυτό συνδέεται και με τη φύση των ίδιων των ψηφιακών μέσων: την αμεσότητα, την ταχύτητα, την παροδικότητα, τη δυνατότητα ταύτισης ή προβολής σε προκατασκευασμένα πρότυπα (ιστοσελίδες, παιχνίδια, κοινωνικά δίκτυα)», αναφέρει χαρακτηριστικά ο καθηγητής, ο οποίος στη συνέχεια φέρνει στο προσκήνιο εύστοχους προβληματισμούς αναφορικά με τις συνθήκες που τελικά θρέφουν έναν κόσμο όπου η αναλογική επαφή με τους ανθρώπους και το περιβάλλον όλο και συρρικνώνεται, με το διαδίκτυο να υποκαθιστά σε μεγάλο βαθμό τους παραδοσιακούς τρόπους κοινωνικοποίησης των παιδιών. «Η διαμόρφωση των ψυχικών λειτουργιών, της προσωπικότητας, της ικανότητας για ενσυναίσθηση, της κοινωνικής και συναισθηματικής νοημοσύνης, και της ικανότητας του ατόμου να σχετίζεται με τον εαυτό του και τους άλλους, είναι δομές που εδραιώνονται κυρίως μέσα από διαπροσωπικές και κοινωνικές εμπειρίες. Αυτές οι εμπειρίες αναπτύσσονται σε σχέσεις ουσιαστικής συναισθηματικής εμπλοκής, κυρίως με βασικές φιγούρες αναφοράς όπως γονείς, δασκάλους, συνομηλίκους», τονίζει ο επιστήμονας.
Το διαδίκτυο ως το μόνο πεδίο ελευθερίας και αυτονόμησης για τα παιδιά
Για τον κ. Κουρκούτα το πραγματικό διακύβευμα, λοιπόν, είναι οι λόγοι για τους οποίους ένα παιδί αναζητά την προσκόλληση στο διαδίκτυο ήδη από μικρή ηλικία, μιας και «ο εγκέφαλος διαθέτει μεγάλη πλαστικότητα, μαθαίνει, ξεμαθαίνει και εξελίσσεται», όπως τονίζει απαντώντας στο ερώτημα αν τελικά αυτή η πρώιμη εντατική έκθεση των παιδιών στις οθόνες, τα καθορίζει ως άτομα.
Ο ίδιος εξηγεί ότι εν γένει η εύκολη πρόσβαση και χρήση των ψηφιακών μέσων, η πληθώρα των επιλογών και ο καινούργιος αυτός κόσμος που ξετυλίγεται σε ένα παιδί μέσω των ψηφιακών περιβαλλόντων είναι εξαιρετικά ελκυστικός. Όμως όπως τονίζει η συνολική επίδραση που μπορεί να έχει στην ανάπτυξη των παιδιών και των εφήβων «είναι πολύπλευρη και εξαρτάται από έναν συνδυασμό παραγόντων: το ίδιο το παιδί, τις ανάγκες του, τη δομή της οικογένειας, τη δυναμική του σχολείου και το πολιτισμικό – εκπαιδευτικό πλαίσιο, αλλά και την αναπτυξιακή ή οικογενειακή φάση (π.χ. διαζύγιο, συγκρούσεις, κ.λπ.) και τις επιμέρους ψυχοκοινωνικές ανάγκες του παιδιού».
Ιδιαίτερα λοιπόν για τα παιδιά της ελληνικής πραγματικότητας, το διαδίκτυο, όπως αναφέρει, μοιάζει συχνά σαν ένα πεδίο – ίσως και το μοναδικό – όπου μπορούν να εκφραστούν ελεύθερα, αποτελεί ακόμη και μέσο εκτόνωσης αρνητικών συναισθημάτων, ένας κόσμος όπου μπορούν να εκδηλωθούν και οι πιο καταπιεσμένες πτυχές της προσωπικότητάς τους, την ώρα που κάθε άλλο πεδίο δράσης τους τούς αφαιρεί ευκαιρίες επαφής φυσικής με τους γύρω και αυτόνομης συνδιαλλαγής με αυτούς – «βασική διάσταση στην αναπτυξιακή πορεία μας», σύμφωνα με τον κ. Κουρκούτα.
Τέτοια παραδείγματα μπορεί να είναι τα υπερπροστευτικά οικογενειακά περιβάλλοντα ή το σχολείο – ένα από τα κύρια περιβάλλοντα κοινωνικοποίησης του παιδιού – που στην πραγματικότητα πια λειτουργεί μονάχα ως μέσο ακαδημαϊκών επιτευγμάτων, αριστείας και επαγγελματικής αποκατάστασης, αφήνοντας στο περιθώριο τον πραγματικό του ρόλο. «Για τους Έλληνες εφήβους, το εκπαιδευτικό σύστημα και η πίεση των Πανελλαδικών Εξετάσεων δημιουργούν ένα ακόμα στρεσογόνο πλαίσιο, το οποίο οδηγεί σε περιορισμό του πραγματικού ελεύθερου χρόνου και της φυσικής – σωματικής επαφής και υπό το άγχος των γονέων οι έφηβοι αναζητούν ως κυνηγημένοι φυγάδες ή δραπέτες τις φυσικές – σωματικές συνδιαλλαγές. Αυτή η αγχογόνος πραγματικότητα είναι ακόμη πιο επιβλαβής για την ανάπτυξή τους. Μέσα σε αυτό το ασφυκτικό πλαίσιο, το διαδίκτυο επομένως λειτουργεί ως υποκατάστατο κοινωνικοποίησης: οι σχέσεις, τα δίκτυα επικοινωνίας, η έκφραση, ακόμα και η «διασκέδαση», εκδηλώνονται μέσα από ψηφιακά μέσα. Από τη μία πλευρά, αυτό προσφέρει δυνατότητες —σύνδεσης, επικοινωνίας, πληροφόρησης—, από την άλλη όμως ελλοχεύουν κίνδυνοι επιφανειακότητας, απομόνωσης, αλλοίωσης της αίσθησης του εαυτού και των σχέσεων», επισημαίνει ο καθηγητής.
«Είναι ανάγκη να βλέπουμε την ψηφιακή χρήση στο πλαίσιο των αναγκών του κάθε παιδιού»
Συνεχίζοντας, ο κ. Κουρκούτας επισημαίνει ότι η χρήση του διαδικτύου από ένα παιδί και το πως η ανάπτυξή του επηρεάζεται από αυτήν, είναι σημαντικό να εξετάζεται εξατομικευμένα και να μην αντιμετωπίζεται από τους ενήλικες ως μια «κακή εξάρτηση» ή «τεχνολογική συνήθεια» μιας ολόκληρης γενιάς, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει.
«Ένα μοναχικό παιδί ή παιδί με περιορισμένες κοινωνικές δεξιότητες ενδέχεται να καθηλώνεται επί ώρες μπροστά σε μια οθόνη, γεγονός που όχι μόνο δεν ενισχύει τη λειτουργική του ανάπτυξη, αλλά μπορεί να ενισχύσει την εσωστρέφεια, την αποστασιοποίηση και τη φαντασιακή ψευδαισθησιακή σύνδεση με την πραγματικότητα», αναφέρει ως παράδειγμα ο κ. Κουρκούτας, συμπληρώνοντας πως: «Αυτό υποδηλώνει την ανάγκη να βλέπουμε την ψηφιακή χρήση μέσα στο πλαίσιο των ψυχικών και διαπροσωπικών αναγκών του κάθε παιδιού, του κάθε πλαισίου, της αιτίας χρήσης και του τρόπου χρήσης -που είναι συνήθως πολυδιάστατος- και όχι απλώς ως μια τεχνολογική «συνήθεια» ή μια κακή εξάρτηση. Όταν η ενασχόληση με την εικονική πραγματικότητα λαμβάνει ψευδαισθησιακό – «παθολογικό» χαρακτήρα, δεν λειτουργεί πλέον ως ένα μεταβατικό εξελικτικό πεδίο για την καλύτερη διαχείριση των αντιξοοτήτων και τη μετάβαση σε ένα επόμενο αναπτυξιακό επίπεδο. Αντιθέτως, λειτουργεί ως πεδίο εκτόνωσης ή εξισορρόπησης καταστροφικών παθολογικών συναισθημάτων, σε μία μονοδιάστατη λογική για τη διατήρηση της ναρκισσιστικής ισορροπίας μέσα από μία ψευδή ταυτότητα».
Μεταξύ άλλων, ο καθηγητής επιμένει πως διαβρωτικό για την ανάπτυξη ενός παιδιού μέσω της αδιάλειπτης παρουσίας του στον ψηφιακό κόσμο είναι η απουσία της σωματικής επαφής και συνδιαλλαγής με τους γύρω του. Ο ίδιος τονίζει πως οι ανασφάλειες, τα άγχη και η αντιμετώπιση των άβολων αρνητικών καταστάσεων που ταλανίζουν όλον τον κόσμο, ξεπερνιούνται στην πραγματικότητα μέσω της ουσιαστικής επαφής με τους άλλους, που μόνο η από κοντά αλληλεπίδραση μπορεί να προσφέρει. Ο εικονικός κόσμος το μόνο που μπορεί να δημιουργήσει είναι μια ψευδαίσθηση αυτοπροστασίας. «Πέρα από το γεγονός ότι τα άγχη και οι ανασφάλειες των εφήβων συχνά κρύβονται πίσω από ουδέτερες ή εξωραϊσμένες εικόνες του εαυτού στο διαδίκτυο, το σώμα παραμένει κρυμμένο και οι ανασφάλειες διογκώνονται λόγω του χάσματος ανάμεσα στην εικονική και φυσική πραγματικότητα. Η απουσία ενσώματης επαφής, σε συνδυασμό με την ευκολία εκδήλωσης επιθετικών ή κακόβουλων συμπεριφορών στο διαδίκτυο, ενέχει αυξημένες πιθανότητες αρνητικής ή και τραυματικής επίδρασης στην εικόνα εαυτού του εφήβου, ενισχύοντας την ανασφάλεια και τον ψυχικό κατακερματισμό», αναφέρει ο ίδιος συμπληρώνοντας μάλιστα πως: «Στο τέλος ή και κατά τη διάρκεια της εφηβείας, παρατηρούνται επίσης σοβαρότερες περιπτώσεις εφήβων με έντονα καταθλιπτικά συναισθήματα, οι οποίοι αναλώνονται ή αποσύρονται σε φαντασιωτικές ιστορίες και αδυνατούν να πραγματωθούν μέσα από τις αναμενόμενες διεργασίες κοινωνικοποίησης και διαπροσωπικής εμπλοκής. Η απομόνωση αυτή συχνά υποκαθιστά την πραγματική εμπειρία του εαυτού και των σχέσεων με ένα φαντασιακό κατασκεύασμα που προστατεύει μεν προσωρινά από την ψυχική οδύνη, αλλά ενισχύει την αποξένωση και την ψυχική παθητικότητα».
Ο ρόλος των ενηλίκων
Σημαντικός παράγοντας σε όλο αυτό το πολύπλοκο πλαίσιο, είναι ο ρόλος της οικογένειας και του ευρύτερου κοινωνικού περιβάλλοντος του παιδιού. Αναζητώντας τα όρια ανάμεσα στη θετική και την αρνητική επίδραση που μπορεί να έχει για το παιδί η τόσο στενή επαφή με τις οθόνες από πρώιμες ηλικίες, το «κλειδί» βρίσκεται πάντα και στα υπόλοιπα ερεθίσματα που λαμβάνει το παιδί από το περιβάλλον του. Η υγιής χρήση του διαδικτύου με άλλα λόγια προϋποθέτει και ένα ποιοτικό και υγιές ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο, σύμφωνα με τον κ. Κουρκούτα.
«Ο ρόλος του οικογενειακού, σχολικού και κοινωνικού, του πραγματικού – φυσικού, πλαισίου είναι καθοριστικός. Τι είδους ψυχική τροφή, συναισθηματική κίνητρα, δυνατότητες για δημιουργική έκφραση και βιωματική μάθησης δίνονται από το οικογενειακό- σχολικό κοινωνικό πλαίσιο. Η ένταξη και των ψηφιακών μέσων – παιγνιδιών μπορεί να γίνει σε παιδαγωγικές δράσεις χωρίς να χάνεται όμως η επαφή με τη φυσική πραγματικότητα και κυρίως με τον αναπτυσσόμενο εαυτό και τις ανάγκες των μαθητών σε κάθε περίοδο. Δράσεις γίνονται πολλές τώρα στα σχολεία, αλλά η βασική κατεύθυνση είναι η επιτυχία στις εξετάσεις. Η ποιότητα, επομένως, και η πληρότητα των ερεθισμάτων εκτός οθόνης καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο με τον οποίο το παιδί προσλαμβάνει και αξιοποιεί ή εγκλωβίζεται και αναλώνεται στον ψηφιακό κόσμο».
