Η περιέργεια του ανθρώπου για τα άστρα, τον ουρανό και το τι υπάρχει πέρα από αυτόν είναι βαθιά ριζωμένη στη φύση του. Οι ανθρώπινες κοινωνίες, από τις πρώτες – πρώτες μέχρι τις δικές μας, τις σύγχρονες με τα προηγμένα τεχνολογικά μέσα, προσπάθησαν και προσπαθούν μέσα από την παρατήρηση των άστρων και του ουρανού να κατανοήσουν τη δομή και τη λειτουργία του σύμπαντος. Αυτή τη διαχρονική σχέση του ανθρώπου με τον ουρανό και τα αστέρια, προσπαθεί να εξετάσει και να αναδείξει μέσα από το δωρεάν διαδικτυακό μάθημα «Το «γήινο» Σύμπαν μελετά…το ουράνιο», ο Παναγιώτης Ευαγγελόπουλος αστροφυσικός και υπεύθυνος διάχυσης Αστρονομίας του Ινστιτούτου Αστροφυσικής του ΙΤΕ. Το μάθημα εντάσσεται στον κύκλο μαθημάτων που κάνουν διδάσκοντες από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Πανεπιστήμιο Κρήτης και το Ινστιτούτο Αστροφυσικής του ΙΤΕ και θα προσφέρεται ασύγχρονα μέσω της πλατφόρμας του Μathesis, ενώ περισσότερες πληροφορίες μπορεί κανείς να βρει στον σύνδεσμο: https://mathesis.cup.gr/courses/course-v1:Astronomy+Eur4.1+26A/about.
Μιλώντας στα «Ρ.Ν.» ο κ. Ευαγγελόπουλος, έδωσε μερικά στοιχεία που αποδεικνύουν αυτή τη στενή σύνδεση και έμφυτη περιέργεια που έχει ο άνθρωπος για τον ουρανό και το πως αυτή μέχρι και σήμερα υπάρχει. Όπως τονίζει, παρόλο που έχουν απαντηθεί πολλά μεγάλα ερωτήματα, αυτό ακριβώς είναι που οδηγεί και σε άλλα πιο πολύπλοκα που μέχρι σήμερα οι επιστήμονες ερευνούν. Παράλληλα, στάθηκε στα εμπόδια και στις δυσκολίες που βάζουν οι σύγχρονες κοινωνίας στο έργο των αστροφυσικών, ενώ επεσήμανε πως παρόλο που διανύουμε την εποχή που η ζωή μας έχει βελτιωθεί χάρη στην επιστήμη, όπου πια η λειτουργία του σύμπαντος δεν εξηγείται μέσω της μυθοπλασίας και των ιστοριών, η παραπληροφόρηση και η ψευδοεπιστήμη καταφέρνουν να επιβιώνουν.
Από την απλή αστροπαρατήρηση στον Γαλιλαίο
Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο κ. Ευαγγελόπουλος, ο άνθρωπος εντυπωσιαζόταν ανέκαθεν από τον ουρανό. Αποτέλεσμα αυτού, να διαδραματίζει στην καθημερινότητά του καθοριστικό ρόλο μέσω την ενσωμάτωσής του σε διάφορους μύθους, που προσπαθούν να εξηγήσουν τα ανθρώπινα βιώματα. Με την πάροδο των χρόνων, η απλή παρατήρηση έγινε εντατική μελέτη των φαινομένων και η σύνδεσή τους με πυλώνες ανάπτυξης όπως η γεωργία, δημιουργώντας σιγά σιγά οργανωμένες κοινωνίες. «Οι άνθρωποι μέχρι τις αρχές του 17ου αιώνα παρατηρούσαν τον ουρανό αμιγώς με γυμνό μάτι. Γυρνώντας λοιπόν πίσω τον χρόνο, πριν τη βιομηχανική εποχή, ο άνθρωπος εντυπωσιάζεται από τον ουρανό σε καθημερινή βάση. Εναποθέτει σε αυτόν ένα σύμπλεγμα των βιωμάτων του που το βλέπουμε στη σύνθεση των διαφόρων μύθων που έχουν συνδεθεί με πολλούς πολιτισμούς. Σε αυτούς τους μύθους βλέπουμε τους θριάμβους και τις τραγωδίες που δύναται να βιώσει κάποιος, τις χαρές και τις ανησυχίες της ζωής. Σταδιακά ο άνθρωπος παρατηρεί και την αναζητούμενη, από τη ζωή του, τάξη και εναποθέτει την τελειότητα στους ουρανούς. Ο υπολογισμός των κινήσεων των ουρανίων αντικειμένων και κυρίως η μελέτη περιοδικών φαινομένων, δηλαδή φαινομένων που επαναλαμβάνονται σε ίσα χρονικά διαστήματα κατά τον ίδιο τρόπο, όπως οι φάσεις της Σελήνης, κάλυψαν και την ανάγκη για την αποδοτικότερη λειτουργία βασικών λειτουργιών όπως η γεωργία, μέσω της μέτρησης του χρόνου. Αυτό το σημείο είναι σταθμός στην ανθρώπινη ιστορία γιατί πλέον μιλάμε για τη δημιουργία οργανωμένων κοινωνιών».
Στιγμή – σταθμός, κατά τον κ. Ευαγγελόπουλο, που άλλαξε ριζικά τον τρόπο που κατανοούμε το σύμπαν είναι η αστρονομική παρατήρηση από τον Γαλιλαίο. «Είδε πράγματα που κανένα άλλο ανθρώπινο μάτι δεν τα είχε ξαναδεί. Αυτό δε σταματά ποτέ να με εντυπωσιάζει», σχολιάζει χαρακτηριστικά.
Τα σύγχρονα ερωτήματα και η φωτορρύπανση
Η σύγχρονη αστροφυσική έχει καταφέρει να απαντήσει σε πολλά ερωτήματα των επιστημόνων για το σύμπαν, ωστόσο ακριβώς αυτή η βαθιά εισχώρηση στο πεδίο είναι που γεννά και άλλους πιο πολύπλοκους και δυσεπίλυτους γρίφους, όπως αυτός της λεγόμενης σκοτεινής ύλης. Ο υπεύθυνος διάχυσης Αστρονομίας του Ινστιτούτου Αστροφυσικής του ΙΤΕ σημειώνει σχετικά πως «Η αστροφυσική είναι από τους ταχέως αναπτυσσόμενους κλάδους της φυσικής και πάντοτε η απάντηση σε μεγάλα ερωτήματα ανοίγει νέα ακόμη μεγαλύτερα. Αν μπορούσαμε να συγκρατήσουμε ένα μεγάλο ερώτημα για την αστροφυσική αλλά και για τη Φυσική γενικότερα είναι το ποια είναι η φύση της σκοτεινής ύλης. Μιλάμε δηλαδή για την ύλη που δεν παρατηρείται, αλλά υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι αλληλεπιδρά βαρυτικά με την ορατή ύλη και μάλιστα η ορατή ύλη φαίνεται να είναι ένα μικρό κλάσμα του σύμπαντος».
Παράλληλα, ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι σύγχρονες κοινωνίες τόσο από άποψη μελέτης και έρευνας του σύμπαντος όσο και ευζωίας των έμβιων οργανισμών, είναι η λεγόμενη φωτορρύπανση. Πρόκειται για ένα φαινόμενο κατά το οποίο τα άφθονα φώτα των πόλεων ανακλώνται και διαχέονται στην ατμόσφαιρα με αποτέλεσμα να αλλοιώνουν ή να εξαφανίζουν πλήρως τον έναστρο ουρανό. Όπως εξηγεί ο κ. Ευαγγελόπουλος: «Η φωτορρύπανση είναι η ανθρωπογενής εκπομπή φωτός της τον ουρανό κατά της νυχτερινές ώρες, που δεν προσφέρει τίποτα στη διενέργεια των διαφόρων δραστηριοτήτων του ανθρώπου. Δυστυχώς οι σύγχρονες κοινωνίες μαστίζονται από αυτό το πρόβλημα καθώς η μεγάλη πλειοψηφία κατοικεί σε αστικά κέντρα ή αρκετά κοντά σε αυτά και στερείται της καθημερινής απόλαυσης της επιβλητικής θέασης του ουρανού. Παρεμπιπτόντως, το συγκεκριμένο ζήτημα δεν αποτελεί μόνο μια τροχοπέδη στην αστρονομική θέαση, αλλά συνδέεται με διαταραχή του βιολογικού ρολογιού διαφόρων οργανισμών, συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου, γιατί εκ φύσεως δεν πρέπει να εκτιθέμεθα σε έντονο φως, μικρού μήκους κύματος, στο μεγαλύτερο μέρος του 24ώρου».
«Η επιστήμη αποτελεί βασικό στοιχείο πολιτισμού»
Κύριο χαρακτηριστικό της εποχής μας είναι η άπλετη πληροφορία που υπάρχει τόσο στον αναλογικό όσο και στον ψηφιακό κόσμο. Παρόλα αυτά όπως τονίζει ο κ. Ευαγγελόπουλος όσο εύκολη είναι πια η πρόσβαση στην επιστημονική γνώση και τεκμηρίωση – και όχι μόνο γνώση, αποδεδειγμένα χάρη στην πρόοδο της επιστήμης εξελισσόμαστε σαν κοινωνίες και βελτιώνεται η ζωή μας – άλλο τόσο εύκολη είναι και η οδός προς την παραπληροφόρηση και την ψευδοεπιστήμη. Ο ίδιος καταλήγει επισημαίνοντας: «Η μεγάλη πρόσβαση στην πληροφορία αναπόδραστα συνεπάγεται και μεγάλη πρόσβαση στην παραπληροφόρηση και στην ψευδοεπιστήμη. Είναι στη φύση μας να ευδοκιμούν όλα τα είδη. Η γνώμη μου είναι ότι το κύριο ζήτημα αφορά το να αναζητούμε τα επιτεύγματα της επιστήμης, να κατανοούμε βαθιά ότι η επιστήμη έχει βελτιώσει δραματικά τη ζωή μας. Αποτελεί το καλύτερο εργαλείο που αναπτύξαμε για να μαθαίνουμε νέα πράγματα καθημερινά, να ελέγχουμε αυτά που ξέραμε μέχρι χθες για το αν χρειάζονται αναθεώρηση, για να προχωράμε στο αύριο. Δεν αποπέμπονται οι ανθρώπινες παθογένειες, αλλά η επιστήμη υπηρετείται από εκατομμύρια ανθρώπους που δείχνουν καθημερινά τον αποτελεσματικό τρόπο λειτουργίας της.
Ως υπεύθυνος διάχυσης Αστρονομίας του Ινστιτούτου Αστροφυσικής του ΙΤΕ, μπορώ να σας πω ότι επιδιώκουμε να δείξουμε αυτό που μόλις ανέφερα. Η επιστήμη είναι για όλους και αποτελεί και βασικό στοιχείο πολιτισμού. Καταλήγοντας, θα ήθελα να αναφέρω ότι ως ενεργοί πολίτες μιας σύγχρονης κοινωνίας οφείλουμε να γνωρίζουμε για τις επιστημονικές υποδομές της χώρας στην οποία ζούμε. Δεν είναι ένας άλλος κόσμος. Είναι βασικό κομμάτι του κόσμου μας».
